अध्याय 17श्लोक 21
Chapter 17 • Verse 21

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः।

दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥ २१॥

yat tu pratyupakārārthaṁ phalam uddiśya vā punaḥ |

dīyate ca parikliṣṭaṁ tad dānaṁ rājasaṁ smṛtam || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत् (yat)=जुन दानतु (tu)=तरप्रत्युपकार-अर्थम् (pratyupakārārtham)=फिर्ता उपकार (बदला) पाउने आशालेफलम् उद्दिश्य (phalam uddiśya)=वा कुनै सांसारिक/परलौकिक फलको कामना राखेरवा पुनः (vā punaḥ)=अथवा फेरिदीयते (dīyate)=दिइन्छच परिक्लिष्टम् (ca parikliṣṭam)=र मन दुखाएर, कञ्जुस्याइँ वा झर्को मान्दै दिइन्छतत् दानम् (tad dānam)=त्यस दानलाईराजसम् (rājasam)=राजसिक दानस्मृतम् (smṛtam)=मानिएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— तर जुन दान फिर्ता उपकार पाउने आशाले, वा कुनै सांसारिक फलको कामना राखेर, अथवा मन दुखाएर (कञ्जुस्याइँ र झर्को मान्दै) दिइन्छ, त्यसलाई 'राजसिक दान' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक दानको संकुचितता: मन दुखाएर दिइएको दान

श्रीकृष्णले यहाँ मानिसहरूको दान दिने संकुचित र व्यापारिक मानसिकतालाई उजागर गर्नुभएको छ: १. प्रत्युपकारार्थम्: "मैले यसको विवाहमा ५ हजार दिएको थिएँ, अब मेरो छोराको विवाहमा यसले १० हजार दिनुपर्छ!" २. परिक्लिष्टम्: दान दिँदा हात काँप्नु, मनमा पीडा हुनु— "धत्! बेकारमा पैसा खर्च भयो, नदिएको भए पनि हुन्थ्यो!" महाभारतमा कर्णलाई महादानी भनिए तापनि कतिपय अवस्थामा उनको दानमा आफ्नो यश र प्रतिष्ठा चम्काउने राजसिक भाव पनि मिसिएको थियो। तर श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ कि जुन दान दिँदा मन भारी हुन्छ वा बदलाको हिसाब राखिन्छ, त्यसले आत्मालाई कहिल्यै उदार बनाउँदैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

खुम्चिएको मनले नदिनुहोस्: उदारताको आनन्द (Giving Without Reluctance)

धेरै मानिसहरू कसैले चन्दा माग्न आउँदा वा कसैलाई सहयोग गर्नुपर्दा झर्को मान्दै, अनुहार बिगारेर पैसा दिन्छन्: - यस्तो 'परिक्लिष्ट' (मन दुखाएर) दिएको दानले न दिनेलाई पुण्य मिल्छ, न लिनेलाई सम्मान! 1. यदि तपाईं दिन चाहनुहुन्न भने नम्रतापूर्वक हात जोडेर "माफ गर्नुहोस्, म अहिले असमर्थ छु" भन्नुहोस्। 2. तर यदि दिनुहुन्छ भने: - पूर्ण प्रसन्नता, प्रेम र मुस्कुराएर दिनुहोस्। - दिएको कुरालाई तुरुन्तै बिर्सनुहोस् र कहिल्यै फिर्ताको आशा नराख्नुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

कसैलाई सहयोग गर्दा झर्को नमान्नुहोस्। मन दुखाएर दिनुभन्दा नदिनु नै राम्रो हो; र दिँदा पूर्ण खुसी र उदारताका साथ दिनुहोस्।