ॐअध्याय 17श्लोक 25
Chapter 17 • Verse 25

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः।

दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥ २५॥

tad ity anabhisaṁdhāya phalaṁ yajña-tapaḥ-kriyāḥ |

dāna-kriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣa-kāṅkṣibhiḥ || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत् इति (tad iti)='तत्' (यो सबै त्यसै परब्रह्म परमात्माको हो, मेरो केही होइन) भन्ने भावले•अनभिसन्धाय (anabhisaṁdhāya)=कुनै पनि इच्छा वा फलको कामना नराखी•फलम् (phalam)=कर्मफललाई•यज्ञ-तपः-क्रियाः (yajña-tapaḥ-kriyāḥ)=यज्ञ र तपस्या रूपी श्रेष्ठ क्रियाहरू•दान-क्रियाः च (dāna-kriyāś ca)=र अनेक प्रकारका दानका क्रियाहरू•विविधाः (vividhāḥ)=विविध प्रकारले•क्रियन्ते (kriyante)=गरिन्छन्•मोक्ष-काङ्क्षिभिः (mokṣa-kāṅkṣibhiḥ)=मुक्ति (मोक्ष) चाहने निष्काम साधकहरूद्वारा

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— मोक्ष (मुक्ति) को चाहना राख्ने साधकहरूद्वारा कुनै पनि फलको कामना नराखी, 'तत्' (यो सब परमात्माकै हो) यस पवित्र भावका साथ विविध प्रकारका यज्ञ, तपस्या र दानका क्रियाहरू सम्पादन गरिन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

'तत्' को महाभाव: 'इदं न मम' (यो मेरो होइन)

संस्कृतमा 'तत्' शब्दको अर्थ हुन्छ— 'त्यो' (That Supreme Brahman)। जब पण्डितहरू यज्ञमा आहुति दिन्छन्, अन्त्यमा भन्छन्: "इन्द्राय स्वाहा, इदं न मम" वा "श्रीकृष्णार्पणमस्तु!" यही 'इदं न मम' (यो मेरो होइन, त्यो त परमात्माको हो) भन्ने भाव नै 'तत्' शब्दको रहस्य हो। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! मोक्ष चाहने ज्ञानीहरूले जब ठूलठूला यज्ञ, कठिन तप वा विशाल दान गर्छन्, उनीहरू कहिल्यै भन्दैनन्— 'मैले गरें!' उनीहरू 'तत्' भन्दै सबै कर्म र फल परमात्माकै चरणमा समर्पित गर्दछन्। जसको कारणले गर्दा ती कर्महरू बन्धन नबनेर मुक्तिका सोपान बन्दछन्।" यसले मनुष्यलाई कर्मको कर्तापन र अहंकारबाट सर्वथा मुक्त गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्तृत्व र स्वामित्वको विसर्जन: 'यो मेरो होइन' (Letting Go of Ownership)

हामी जीवनमा जति धेरै काम गर्छौं, उति नै धेरै 'अहंकार र स्वामित्व' (Pride of Ownership) थपिन्छ: - "यो कम्पनी मैले बनाएँ, यो घर मेरो हो, यो प्रोजेक्ट मेरो मिहिनेतले पास भयो!" 1. 'तत्' को मनोवैज्ञानिक मर्म: - हात, बुद्धि, हावा, पानी, समय र अवसर— यी सबै कसले दिएको थियो? परमात्माले! - तपाईं केवल एक व्यवस्थापक (Manager) हुनुहुन्छ, मालिक त परमात्मा हुनुहुन्छ। - जब तपाईं भन्नुहुन्छ— "तत्! यो सब प्रभुको हो, म त केवल निमित्त हुँ", तब सफलताको घमण्ड र विफलताको डर दुवै समाप्त हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कुनै पनि ठूलो सफलता वा उपलब्धिपछि मनमनै 'तत्' (यो प्रभुको हो, मेरो होइन) भन्नुहोस्। सम्पूर्ण श्रेय परमात्मालाई सुम्पिएर अहंकारमुक्त हुनुहोस्।