अध्याय 17श्लोक 6
Chapter 17 • Verse 6

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः।

मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥ ६॥

karśayantaḥ śarīra-sthaṁ bhūta-grāmam acetasaḥ |

māṁ caivāntaḥ-śarīra-sthaṁ tān viddhy āsura-niścayān || 6 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कर्शयन्तः (karśayantaḥ)=पीडा दिने (कृश/दुर्बल बनाउने वा यातना दिने)शरीर-स्थम् (śarīra-stham)=शरीरभित्र रहेकाभूत-ग्रामम् (bhūta-grāmam)=पाँच महाभूतहरू (पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश) र इन्द्रियहरूको समूहलाईअचेतसः (acetasaḥ)=ती विवेकहीन मुर्ख मानिसहरूलेमाम् च एव (māṁ caiva)=र मलाई पनिअन्तः-शरीर-स्थम् (antaḥ-śarīra-stham)=त्यसै शरीरभित्र अन्तर्यामी आत्माका रूपमा विराजमान रहेकोतान् (tān)=ती मानिसहरूलाईविद्धि (viddhi)=तिमीले जानआसुर-निश्चयान् (āsura-niścayān)=आसुरी निश्चय भएका (राक्षसी प्रवृत्तिका)

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ती विवेकहीन मानिसहरूले शरीरभित्र रहेका पाँच महाभूतहरू र इन्द्रियहरूको समुदायलाई अनावश्यक कष्ट (यातना) दिन्छन्, र त्यसै शरीरभित्र अन्तर्यामी रूपमा विराजमान म परमात्मालाई पनि पीडा पुर्‍याउँछन्; त्यस्ता मानिसहरूलाई तिमीले निश्चित रूपमा आसुरी स्वभावका जान।

महाभारतको परिस्थिति

शरीर मन्दिर हो: ईश्वरको मन्दिरलाई यातना दिनु अधर्म हो

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो शरीरको मूल्य र सम्मानको घोषणा गर्नुभएको छ। शरीर कुनै पापी वा फोहोर वस्तु होइन; यो त 'ईश्वरको मन्दिर' हो (शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्)। यस शरीरभित्र पाँच महाभूतहरू छन्, र त्यसको केन्द्रमा स्वयं भगवान् अन्तर्यामी साक्षीका रूपमा बस्नुभएको छ। जब कुनै हठी मानिसले ढोँग वा अन्धविश्वासका भरमा शरीरलाई भोकभोकै मारेर, काँडामा सुतेर वा शरीरलाई रगत बगाएर यातना दिन्छ, उसले वास्तवमा शरीरभित्र बस्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई नै पीडा दिइरहेको हुन्छ! श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! शरीरलाई स्वस्थ र पवित्र राख्नुपर्छ, यसलाई यातना दिनु धर्म होइन, आसुरी अज्ञान हो।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

शरीरको हेरचाह र आन्तरिक ईश्वरको सम्मान (Body as a Sacred Instrument)

हाम्रो शरीर हामीलाई परमात्माले दिएको सबैभन्दा सुन्दर यन्त्र (Instrument) हो: 1. दुईवटा गल्तीहरू: - पहिलो गल्ती: शरीरलाई केवल भोग र नशाको भट्टी बनाएर बिगार्नु (विलासिता)। - दोस्रो गल्ती: धर्मको नाममा शरीरलाई अस्वाभाविक यातना दिनु (हठयोग/अति-कष्ट)। 2. मध्यमार्गी सन्तुलन (The Middle Path): - शरीरलाई स्वस्थ, सफा र सन्तुलित आहार दिनुहोस्। - व्यायाम र विश्राम दिनुहोस्, किनभने यही शरीररूपी रथमा चढेर मात्र तपाईंले आफ्नो जीवनको कुरुक्षेत्र जित्न सक्नुहुन्छ। - शरीरको सम्मान गर्नु नै भित्र बस्ने ईश्वरको सम्मान गर्नु हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो शरीरलाई ईश्वरीय मन्दिर मान्नुहोस्। यसलाई न त नशा र फोहोरले दूषित बनाउनुहोस्, न त अनावश्यक यातना दिनुहोस्। स्वस्थ आहार र सन्तुलित जीवनशैली अपनाउनुहोस्।