ॐअध्याय 17श्लोक 7
Chapter 17 • Verse 7

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः।

यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु॥ ७॥

āhāras tv api sarvasya tri-vidho bhavati priyaḥ |

yajñas tapas tathā dānaṁ teṣāṁ bhedam imaṁ śṛṇu || 7 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आहारः (āhāraḥ)=खाना (भोजन)•तु अपि (tv api)=पनि निश्चय नै•सर्वस्य (sarvasya)=सबै मानिसहरूलाई•त्रि-विधः (tri-vidhaḥ)=तीन प्रकारको•भवति (bhavati)=हुन्छ•प्रियः (priyaḥ)=मन पर्ने (प्रिय)•यज्ञः (yajñaḥ)=त्यसैगरी यज्ञ•तपः (tapaḥ)=तपस्या•तथा (tathā)=र•दानम् (dānam)=दान पनि तीन-तीन प्रकारका हुन्छन्•तेषाम् (teṣām)=ती सबैको•भेदम् इमम् (bhedam imam)=यस भिन्नता वा रहस्यलाई•शृणु (śṛṇu)=तिमी मबाट सुन

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— भोजन पनि सबै मानिसहरूलाई आ-आफ्नो स्वभावअनुसार तीन प्रकारकै मन पर्ने हुन्छ; र त्यसैगरी यज्ञ, तप तथा दान पनि तीन-तीन प्रकारका हुन्छन्। ती सबैको यो भिन्नता तिमी मबाट सुन।

महाभारतको परिस्थिति

आहार, यज्ञ, तप र दानको त्रिविध वर्गीकरण

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो दैनिक जीवनका चार आधारभूत स्तम्भहरूको घोषणा गर्नुभएको छ: १. आहार: हामी के खान्छौं? २. यज्ञ: हामी कर्तव्य कसरी पूरा गर्छौं? ३. तप: हामी आफ्नो इन्द्रिय र बोलीलाई कसरी संयममा राख्छौं? ४. दान: हामी अरूलाई के र कसरी बाँड्छौं? यी चारवटै कुराहरू सात्त्विक, राजसिक वा तामसिक हुनसक्छन्। र सबैभन्दा पहिले श्रीकृष्णले 'आहार' (Food) बाट सुरु गर्नुभएको छ। किन? किनभने छान्दोग्योपनिषद् (७.२६.२) भन्छ— 'आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः' अर्थात् "जस्तो अन्न, त्यस्तै मन!" हामी जे खान्छौं, त्यसैले हाम्रो मस्तिष्कका विचारहरू, हाम्रो मुड र हाम्रो चेतनाको निर्माण गर्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आहारको मनोविज्ञान: जस्तो अन्न, त्यस्तै मन (Food and Consciousness)

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि खाना केवल शरीरमा क्यालोरी (Energy) भर्नका लागि मात्र हो। तर आधुनिक पोषण-मनोविज्ञान (Nutritional Psychiatry) ले पनि पुष्टि गरेको छ: - हाम्रो आन्द्रा (Gut) र मस्तिष्क (Brain) बीच सिधा सम्बन्ध छ (Gut-Brain Axis)। - तपाईंले खाने खानाले सिधै तपाईंको डिप्रेसन, एन्जाइटी, शान्ति वा रिसलाई प्रभावित गर्छ। 1. यदि तपाईंले विषाक्त, बासी र भारी खाना खानुभयो भने तपाईंको मनमा अल्छी र नकारात्मक विचार आउँछन्। 2. यदि तपाईंले ताजा, सुपाच्य र सात्त्विक खाना खानुभयो भने मन स्वतः शान्त र एकाग्र बन्दछ। - त्यसैले आहार नै चेतनाको पहिलो औषधि हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो खानपानप्रति पूर्ण सचेत हुनुहोस्। आफ्नो खानाले शरीर मात्र होइन, मन र विचारहरू पनि निर्माण गरिरहेको छ भन्ने सम्झेर पवित्र आहार रोज्नुहोस्।