अध्याय 17श्लोक 9
Chapter 17 • Verse 9

अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रद्धा, भोजन र त्यागका तीन प्रकार

श्रीभगवानुवाच

कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।

आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥ ९॥

kaṭv-amla-lavaṇāty-uṣṇa-tīkṣṇa-rūkṣa-vidāhinaḥ |

āhārā rājasasyeṣṭā duḥkha-śokāmaya-pradāḥ || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कटु (kaṭu)=अत्यधिक तीतोअम्ल (amla)=अत्यधिक अमिलोलवण (lavaṇa)=अत्यधिक नुनिलोअति-उष्ण (aty-uṣṇa)=अत्यधिक तातो (डढ्ने खालको)तीक्ष्ण (tīkṣṇa)=अत्यधिक पिरो वा कडा मसलायुक्तरूक्ष (rūkṣa)=सुक्खा (तेल-घिउ नभएको, खस्रो)विदाहिनः (vidāhinaḥ)=र पेट तथा छाती पोल्ने (एसिडिटी गराउने) भोजनहरूआहाराः (āhārāḥ)=खानाहरूराजसस्य (rājasasya)=राजसिक स्वभावका मानिसलाईइष्टाः (iṣṭāḥ)=प्रिय हुन्छन्दुःख-शोक-आमय-प्रदाः (duḥkha-śokāmaya-pradāḥ)=जसले दुःख (पीडा), शोक (चिन्ता) र आमय (रोग/व्याधि) उत्पन्न गराउँदछन्

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— अत्यधिक तीतो, अत्यधिक अमिलो, अत्यधिक नुनिलो, अत्यन्त तातो, ज्यादै पिरो, सुक्खा तथा छाती-पेट पोल्ने भोजनहरू राजसिक मानिसलाई प्रिय लाग्छन्; तर त्यस्ता भोजनहरूले केवल दुःख, मानसिक अशान्ति (शोक) र रोगहरू मात्र उत्पन्न गराउँदछन्।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक भोजनको परिणाम: रोग, रिस र अशान्ति

श्रीकृष्णले यहाँ राजसिक भोजनको स्पष्ट वर्गीकरण गर्नुभएको छ। राजसिक मानिसलाई जिब्रोमा कडा झड्का दिने खाना चाहिन्छ: - ज्यादै पिरो खुर्सानी, अधिक नुन, कडा मसला, अमिलो र चिल्लोरहित सुक्खा खाना। - खाना खाँदा पसिना छुट्ने र पेट पोल्ने खाना उसलाई 'मज्जा' लाग्छ! तर श्रीकृष्ण यसको अन्तिम परिणाम देखाउनुहुन्छ: "दुःखशोकामयप्रदाः!" १. दुःख: तत्काल पेट पोल्नु, एसिडिटी हुनु, अल्सर हुनु। २. शोक: मन चञ्चल हुनु, रिस उठ्नु र रक्तचाप बढ्नु। ३. आमय: दीर्घकालीन मुटुरोग, पत्थरी र क्यान्सर जस्ता घातक रोगहरू लाग्नु। महाभारतमा दुर्योधनका राजसी भोजहरूमा मदिरा, अत्यधिक मसला र तामझाम हुन्थ्यो, जसले उनको रगतलाई सधैं क्रोध र ईर्ष्याको ज्वालामा उमाल्थ्यो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

जंक फूड र अत्यधिक मसलाको मनोवैज्ञानिक असर (Spicy Diet, Acid Reflux, and Irritability)

के तपाईंलाई छिट्टै रिस उठ्छ? के तपाईंको मन सधैं छटपटाइरहन्छ? एकपटक आफ्नो थालमा हेर्नुहोस्! - यदि तपाईं दिनहुँ अत्यधिक पिरो चाउचाउ, चटपटे, जंक फूड, तारेको-भुटेको र मसलेदार खाना खानुहुन्छ भने, त्यो खानाले तपाईंको शरीरमा पित्त (Acidity) र कोर्टिसोल बढाउँछ। - आयुर्वेद भन्छ— "पित्त बढ्नु भनेको रिस बढ्नु हो!" - राजसिक खानाले स्नायु प्रणालीलाई उत्तेजित बनाउँछ, जसले गर्दा मानिस सानो कुरामा पनि चिढिन्छ र राति राम्रोसँग निदाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

अत्यधिक पिरो, धेरै नुनिलो र पेट पोल्ने खाना घटाउनुहोस्। आफ्नो भोजनलाई सन्तुलित र मृदु बनाउनुहोस् ताकि तपाईंको मन पनि शान्त र स्थिर रहन सकोस्।