अध्याय 18श्लोक 10
Chapter 18 • Verse 10

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥ १०॥

na dveṣṭy akuśalaṁ karma kuśale nānuṣajjate |

tyāgī sattva-samāviṣṭo medhāvī chinna-saṁśayaḥ || 10 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न द्वेष्टि (na dveṣṭi)=घृणा वा द्वेष गर्दैनअकुशलम् (akuśalam)=अप्रिय, कष्टप्रद वा अनुकूल नभएकोकर्म (karma)=कर्मप्रतिकुशले (kuśale)=र सुखद वा अनुकूल कर्मप्रतिन अनुषज्जते (na anuṣajjate)=आसक्त वा लिप्त हुँदैनत्यागी (tyāgī)=त्यो साँचो त्यागीसत्त्व-समाविष्टः (sattva-samāviṣṭaḥ)=सत्त्वगुणले परिपूर्णमेधावी (medhāvī)=तीक्ष्ण विवेकी र बुद्धिमान्छिन्न-संशयः (chinna-saṁśayaḥ)=जसका सबै संशयहरू नष्ट भइसकेका छन्

सरल नेपाली अनुवाद

जो मनुष्य अप्रिय वा कष्टप्रद कर्मप्रति द्वेष गर्दैन र अनुकूल वा सुखद कर्मप्रति आसक्त हुँदैन, त्यो सत्त्वगुणले युक्त, तीक्ष्ण बुद्धिमान् (मेधावी) र सबै संशयहरू नष्ट भएको साँचो 'त्यागी' हो।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक त्यागीका लक्षण: राग र द्वेषबाट पूर्ण मुक्ति

अर्जुन युद्धलाई 'अकुशल कर्म' (अप्रिय, घातक र घिनलाग्दो काम) ठानेर द्वेष गरिरहेका थिए, र भिक्षाटन वा संन्यासलाई 'कुशल कर्म' (सजिलो र पवित्र) ठानेर त्यसप्रति आसक्त भइरहेका थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: एउटा साँचो सात्त्विक त्यागी परिस्थितिले ल्याएको कुनै पनि कर्तव्यलाई घृणा गर्दैन— चाहे त्यो कति नै कठिन वा अप्रिय किन नहोस्। न त ऊ आरामदायी र प्रशंसा पाउने काममा मात्र मग्न हुन्छ। उसका सबै द्विविधाहरू (संशय) ज्ञानको तरवारले काटिएका हुन्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मनपर्ने र नपर्ने कामको द्वन्द्वबाट माथि उठ्नु

१. हाम्रो मनको स्वाभाविक स्वभाव छ: - रमाइलो र सजिलो काम भेट्दा हामी उत्साहित हुन्छौं (अनुषज्जते)। - बोरिङ, झन्झटिलो वा चुनौतीपूर्ण काम आउँदा हामी त्यसलाई घृणा गर्छौं (द्वेष्टि)। २. परिपक्व नेतृत्व र उच्च व्यक्तित्वको पहिचान भनेको अप्रिय कर्तव्यहरूलाई पनि उत्तिकै निष्ठाका साथ सम्पन्न गर्नु हो। ३. जब मनबाट मनपर्ने र नपर्नेको पूर्वाग्रह हट्छ, तब कार्यको गुणस्तर र आत्मशान्ति दुवै सर्वोच्च स्तरमा पुग्छन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आज तपाईंलाई गर्न अल्छी लागेको वा अप्रिय लागेको कुनै आवश्यक काम छ भने त्यसलाई नपन्छाउनुहोस्; द्वेष बिना शान्त चित्तले पूरा गर्नुहोस्।