ॐअध्याय 18श्लोक 9
Chapter 18 • Verse 9

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥ ९॥

kāryam ity eva yat karma niyataṁ kriyate 'rjuna |

saṅgaṁ tyaktvā phalaṁ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ || 9 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

कार्यम् (kāryam)=गर्नु नै मेरो पवित्र कर्तव्य हो•इति एव (iti eva)=यस्तै दृढ भावले•यत् (yat)=जुन•कर्म (karma)=नियत कर्तव्य कर्म•नियतम् (niyatam)=निर्धारित रूपमा•क्रियते (kriyate)=गरिन्छ•अर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!•सङ्गम् (saṅgam)=आसक्ति र अहङ्कारलाई•त्यक्त्वा (tyaktvā)=त्यागेर•फलम् च एव (phalaṁ ca eva)=र फलको तृष्णालाई पनि त्यागेर•सः त्यागः (saḥ tyāgaḥ)=त्यस त्यागलाई•सात्त्विकः मतः (sāttvikaḥ mataḥ)=सात्त्विक त्याग मानिएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

हे अर्जुन! 'यो मेरो कर्तव्य हो र यो गर्नु नै पर्छ'— यस्तो भावना राखेर, आसक्ति र फलको कामनालाई त्यागेर जुन नियत कर्म गरिन्छ, त्यही त्याग नै 'सात्त्विक त्याग' मानिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक त्यागको पराकाष्ठा: कर्तव्यबोध र अनासक्ति

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण गीताको कर्मयोगको सार खिचिदिनुभएको छ। भगवान् भन्नुहुन्छ— त्याग भनेको काम छोडेर भाग्नु होइन। काम त गर्नैपर्छ, र त्यो पनि पूर्ण कुशलतासाथ। तर मनको भाव कस्तो हुनुपर्छ? १. 'कार्यम् इति एव'— यो मेरो कर्तव्य हो, समाज र सृष्टिको व्यवस्थाका लागि यो मैले गर्नैपर्छ। २. 'सङ्गं त्यक्त्वा'— म कर्ता हुँ भन्ने अहङ्कार नराख्नु। ३. 'फलं चैव'— यसबाट मलाई के मिल्छ भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थ नराख्नु। यस्तो उच्च मनोवृत्ति नै 'सात्त्विक त्याग' हो, र यही नै अर्जुनले कुरुक्षेत्रमा गर्नुपर्ने कर्म थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मको शुद्धतम रूप: 'ड्युटी फर ड्युटीज सेक'

१. कान्टको नीतिशास्त्रमा 'Duty for duty's sake' (कर्तव्य केवल कर्तव्यका लागि) भनिएझैं, गीताले हजारौं वर्ष पहिले नै यो निष्काम कर्तव्यको रहस्य उद्घाटित गरेको थियो। २. जब तपाईं आफ्नो काम प्रेम र जिम्मेवारीको रूपमा गर्नुहुन्छ— बिना कुनै मोलतोल र बिना कुनै अहंकार— तब त्यो काम बन्धन नभएर मुक्तिको द्वार बन्दछ। ३. कामको आनन्द कामको प्रक्रियामा नै लुकेको हुन्छ, परिणामको चिन्तामा होइन।
व्यावहारिक सूत्र :

आज तपाईंले गर्ने मुख्य कामलाई केवल यसकारण उत्कृष्ट तरिकाले गर्नुहोस् किनकि त्यो तपाईंको जिम्मेवारी हो; प्रशंसा वा लाभको आशा मनबाट पूरै हटाइदिनुहोस्।