ॐअध्याय 18श्लोक 11
Chapter 18 • Verse 11

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥ ११॥

na hi deha-bhṛtā śakyaṁ tyaktuṁ karmāṇy aśeṣataḥ |

yas tu karma-phala-tyāgī sa tyāgīty abhidhīyate || 11 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न हि (na hi)=किनकि कदापि सम्भव छैन•देह-भृता (deha-bhṛtā)=शरीरधारी कुनै पनि प्राणीद्वारा•शक्यम् (śakyam)=सम्भव छ•त्यक्तुम् (tyaktum)=त्याग गर्न•कर्माणि (karmāṇi)=सबै कर्महरूलाई•अशेषतः (aśeṣataḥ)=पूर्ण रूपमा बिना कुनै अवशेष•यः तु (yaḥ tu)=तर जो मनुष्य•कर्म-फल-त्यागी (karma-phala-tyāgī)=कर्मको फल र आसक्ति त्याग्ने गर्दछ•सः (saḥ)=उही नै वास्तवमा•त्यागी इति (tyāgī iti)='साँचो त्यागी' हो भनेर•अभिधीयते (abhidhīyate)=भनिन्छ वा पुकारिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

कुनै पनि शरीरधारी मनुष्यद्वारा सम्पूर्ण कर्महरूलाई पूर्ण रूपमा (अशेष) त्याग्न कहिल्यै सम्भव छैन। तसर्थ, जसले कर्मको फललाई त्यागेको छ, वास्तवमा उही नै साँचो 'त्यागी' कहलिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

शरीरधारीको भौतिक सत्य: पूर्ण कर्मत्याग असम्भव छ

मानिस जबसम्म भौतिक शरीरमा रहन्छ, तबसम्म सास फेर्नु, खानु, पिउनु, पच्नु, हेर्नु जस्ता शारीरिक कर्महरू निरन्तर भइरहन्छन्। यहाँसम्म कि एक ठाउँमा आँखा चिम्लेर बस्दा पनि मनले विचार गरिरहेको हुन्छ। त्यसैले कसैले "मैले सबै कर्म छोडें" भन्नु प्रकृतिको नियम विरुद्धको ढोंग मात्र हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई वास्तविकताको धरातलमा ल्याउँदै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! जब कर्म नै छोड्न असम्भव छ भने त्याग्ने के त? त्याग्ने त कर्मको परिणामप्रतिको अहङ्कार र लोभ हो। त्यसैले जो कर्मफलको त्यागी हो, उही साँचो त्यागी हो।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्म-त्यागको भ्रम भर्सेस फल-त्यागको यथार्थ

१. धेरै मानिसहरू अध्यात्मलाई कामबाट भाग्ने माध्यम ठान्दछन्। २. तर जीवन आफैंमा एउटा निरन्तर चलिरहेको प्रक्रिया हो। तपाईं चुपचाप बस्नु पनि एक प्रकारको कर्म नै हो। ३. त्यसैले समाधान निष्क्रियतामा छैन, कर्मको शुद्धिकरणमा छ। ४. कामलाई कुशलतापूर्वक गर्दै त्यसको नतिजाको भारी मनबाट बिसाउनु नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

निष्क्रियताको कल्पना छोड्नुहोस्। तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, त्यहीँ सक्रिय रहँदै केवल परिणामको अनावश्यक तनाव र लोभलाई त्याग्नुहोस्।