अध्याय 18श्लोक 12
Chapter 18 • Verse 12

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥ १२॥

aniṣṭam iṣṭaṁ miśraṁ ca tri-vidhaṁ karmaṇaḥ phalam |

bhavaty atyāgināṁ pretya na tu sannyāsināṁ kvacit || 12 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनिष्टम् (aniṣṭam)=अनिष्ट (नराम्रो, पाप वा नरकरूप दुःखद)इष्टम् (iṣṭam)=इष्ट (अनुकूल, पुण्य वा स्वर्गजस्तो सुखद)मिश्रम् च (miśraṁ ca)=र मिश्रित (सुख-दुःख दुवै मिसिएको मनुष्य जीवन)त्रि-विधम् (tri-vidham)=तीन प्रकारकोकर्मणः फलम् (karmaṇaḥ phalam)=कर्मको फलभवति (bhavati)=हुन्छ वा मिल्दछअत्यागिनाम् (atyāginām)=कर्मफल नत्याग्ने सकाम पुरुषहरूलाईप्रेत्य (pretya)=मृत्युपछि वा भविष्यमान तु (na tu)=तर कहिल्यै हुँदैनसंन्यासिनाम् (sannyāsinām)=साँचो संन्यासी (फलत्यागी) हरूलाईक्वचित् (kvacit)=कदापि वा कुनै पनि हालतमा

सरल नेपाली अनुवाद

कर्मफल नत्याग्ने मनुष्यहरूलाई मृत्युपछि (वा भविष्यमा) तीन प्रकारको कर्मफल मिल्छ— अनिष्ट (दुःखद वा अधोगति), इष्ट (सुखद वा उच्च गति), र मिश्रित (सुख-दुःख मिलेको मनुष्य जीवन)। तर कर्मफल त्याग्ने सच्चा संन्यासीहरूलाई कहिल्यै कुनै कर्मफलको बन्धन लाग्दैन।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मफलको त्रिविध परिणाम र संन्यासीको परम मुक्ति

श्रीकृष्णले यहाँ कर्मको सूक्ष्म नियम स्पष्ट पार्नुहुन्छ। जसले काम गर्दा "मलाई यो फल मिलोस्" भनी वासना राख्छ, उसले गरेका कर्महरूको खाता रहिरहन्छ: १. पाप गरे नराम्रो (अनिष्ट) भोग्नुपर्छ। २. पुण्य गरे अनुकूल (इष्ट) फल मिल्छ। ३. दुवै मिसाए मनुष्य लोकमा सुख-दुःखको चक्र (मिश्र) चल्छ। तर जसले श्रीकृष्णको अर्पण भावले निष्काम कर्म गर्‍यो (संन्यासी), उसका कर्महरू बीजरहित (दग्धबीज) बन्दछन्। ती कर्महरूको कुनै पनि बन्धन बाँकी रहँदैन र ऊ परम मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्मको बन्धनबाट मुक्ति: खाता बन्द गर्ने कला

१. हामी जबसम्म कुनै काम व्यक्तिगत लाभ वा अहङ्कारको लागि गर्छौं, त्यसको मानसिक प्रतिक्रिया (Expectation Debt) हामीसँग रहिरहन्छ: - आशा पूरा भएन भने क्रोध र निराशा। - आशा पूरा भयो भने घमण्ड र अरु बढी पाउने लोभ। २. तर जब हामी कामलाई सेवा र कर्तव्य सम्झेर समर्पण गर्छौं, तब मनमा कुनै मानसिक ऋण वा भार बाँकी रहँदैन। ३. फलको लोभ त्याग्नु नै मानसिक चिन्ता र जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त हुने एकमात्र रहस्य हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना कर्महरूलाई व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षाको साटो उच्च उद्देश्यमा समर्पित गर्नुहोस्, ताकि काम सकिनासाथ तपाईंको मन पूर्ण शान्त र हल्का होस्।