अध्याय 18श्लोक 13
Chapter 18 • Verse 13

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥ १३॥

pañcaitāni mahā-bāho kāraṇāni nibodha me |

sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarva-karmaṇām || 13 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

पञ्च (pañca)=पाँचएतानि (etāni)=यीमहा-बाहो (mahā-bāho)=हे महाबाहु अर्जुन!कारणानि (kāraṇāni)=कारणहरूलाईनिबोध (nibodha)=राम्रोसँग बुझ वा जानमे (me)=मबाटसाङ्ख्ये (sāṅkhye)=सांख्य दर्शनमाकृतान्ते (kṛtānte)=कर्महरूको अन्त वा सिद्धान्त निरुपण गर्ने सिद्धान्तमाप्रोक्तानि (proktāni)=बताइएका छन्सिद्धये (siddhaye)=सिद्धिका लागि वा सम्पन्न हुनसर्व-कर्मणाम् (sarva-karmaṇām)=सम्पूर्ण कर्महरूको

सरल नेपाली अनुवाद

हे महाबाहु अर्जुन! सम्पूर्ण कर्महरूको सिद्धिका लागि सांख्य दर्शनको सिद्धान्तमा बताइएका यी पाँच कारणहरू मबाट राम्रोसँग बुझ।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मका पाँच आधारहरूको उद्घोष: सांख्यको गम्भीर विश्लेषण

अर्जुनले युद्धको मैदानमा सोचेका थिए: "मैले बाण हानेर भीष्म र द्रोणलाई मारे भने म एक्लै यस महापापको भागीदार बन्नेछु।" अर्जुन आफूलाई नै सबै कर्मको एकमात्र कर्ता मानिरहेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ सांख्य दर्शनको रहस्य खोल्दै अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि कुनै पनि कर्म एउटा व्यक्तिले एक्लै गर्दैन। संसारको जुनसुकै कार्य सम्पन्न हुन पाँचवटा कारक तत्त्वहरू एकसाथ क्रियाशील हुनुपर्छ। त्यसैले आफूलाई मात्र कर्ता सम्झेर शोक गर्नु अज्ञान हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

एक्लै कर्ता बन्ने घमण्ड र तनावबाट मुक्ति

१. आधुनिक व्यवस्थापन र मनोविज्ञानमा यसलाई 'Complex System of Action' भनिन्छ: - कुनै पनि सफलता वा असफलता एउटा मात्र व्यक्तिको कारणले हुँदैन। - त्यसमा वातावरण, स्रोत, साधन, सामूहिक प्रयास र अदृश्य परिस्थितिहरूको भूमिका हुन्छ। २. जब मानिसले सोच्छ— "यो सबै मैले मात्र गरेको हुँ", तब सफलतामा अहंकार र असफलतामा चरम डिप्रेसन आउँछ। ३. कर्मका पाँच घटकलाई बुझ्दा मानिस विनम्र र यथार्थवादी बन्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सफलतामा अहङ्कार र असफलतामा आत्मग्लानि नगर्नुहोस्; कर्म धेरै तत्त्वहरूको सामूहिक परिणाम हो भन्ने सत्य बुझ्नुहोस्।