ॐअध्याय 18श्लोक 14
Chapter 18 • Verse 14

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥ १४॥

adhiṣṭhānaṁ tathā kartā karaṇaṁ ca pṛthag-vidham |

vividhāś ca pṛthak ceṣṭā daivaṁ caivātra pañcamam || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अधिष्ठानम् (adhiṣṭhānam)=अधिष्ठान (कर्म गर्ने आधार वा शरीर)•तथा (tathā)=त्यसैगरी•कर्ता (kartā)=कर्ता (अहङ्कारयुक्त जीवात्मा वा कार्य गर्ने व्यक्ति)•करणम् च (karaṇaṁ ca)=र करण (इन्द्रियहरू, मन तथा औजार/साधनहरू)•पृथक्-विधम् (pṛthag-vidham)=विभिन्न प्रकारका•विविधाः च (vividhāḥ ca)=र अनेक प्रकारका•पृथक् चेष्टाः (pṛthak ceṣṭāḥ)=फरक-फरक चेष्टा वा शारीरिक/प्राणिक प्रयत्नहरू•दैवम् च एव (daivaṁ ca eva)=र दैव (प्रारब्ध, संस्कार वा दैवी नियम)•अत्र (atra)=यहाँ यस विषयमा•पञ्चमम् (pañcamam)=पाँचौं कारण हो

सरल नेपाली अनुवाद

कुनै पनि कर्म सम्पन्न हुनका लागि यी पाँच कारणहरू हुन्छन्: १. अधिष्ठान (शरीर/आधार), २. कर्ता (काम गर्ने अहङ्कार), ३. विभिन्न प्रकारका करणहरू (इन्द्रिय, मन र साधनहरू), ४. अनेक प्रकारका चेष्टाहरू (प्रयत्न वा गतिविधिहरू), र ५. पाँचौं कारण हो दैव (प्रारब्ध, ईश्वरीय विधान वा अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थिति)।

महाभारतको परिस्थिति

कर्मका पाँच महा-घटक: शरीरदेखि दैवसम्म

श्रीकृष्णले यहाँ कुनै पनि कार्य सम्पन्न हुने पाँच स्तम्भहरूको स्पष्ट परिभाषा दिनुभएको छ: १. अधिष्ठान: कार्य गर्ने ठाउँ वा भौतिक शरीर। २. कर्ता: कार्यको संकल्प गर्ने अहङ्कार। ३. करण: आँखा, कान, हात, बुद्धि र औजार जस्ता उपकरणहरू। ४. चेष्टा: विभिन्न प्रकारका शारीरिक र प्राणिक प्रयासहरू। ५. दैव: हाम्रो नियन्त्रणभन्दा बाहिरको शक्ति— पूर्वजन्मका संस्कार, प्रकृतिका नियम, समय र ईश्वरीय विधान। यी पाँचमध्ये मानिस केवल एउटा अंश (कर्ता वा चेष्टा) मात्र हो, सम्पूर्ण कर्मको मालिक होइन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आधुनिक परियोजना व्यवस्थापन र पाँच कारकको तालमेल

१. आजको कुनै पनि परियोजना वा स्टार्ट-अप सफल हुन यी पाँचै कुरा चाहिन्छ: - Platform/Infra (अधिष्ठान): कम्पनी वा संरचना। - Founder/Team (कर्ता): कामको अगुवाइ गर्ने व्यक्ति। - Tools/Tech (करण): सफ्टवेयर, कम्प्युटर र स्रोत-साधन। - Execution/Hard Work (चेष्टा): दिनरातको परिश्रम र रणनीति। - Market Timing/Luck/Environment (दैव): बजारको अनुकूलता, समय र बाह्य परिस्थिति। २. यदि तपाईंले आफ्नो परिश्रम (चेष्टा) पूरा गर्नुभयो तर 'दैव' (वातावरण) अनुकूल भएन भने काम रोकिन सक्छ। ३. त्यसैले परिणाम आफ्नो हातमा मात्र छैन भन्ने बुझेर शान्त रहनु बुद्धिमानी हो।
व्यावहारिक सूत्र :

तपाईंको नियन्त्रणमा केवल आफ्नो चेष्टा र साधन छन्; बाह्य परिस्थिति र अन्तिम परिणामलाई स्वीकार्ने नम्रता विकास गर्नुहोस्।