अध्याय 18श्लोक 15
Chapter 18 • Verse 15

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥ १५॥

śarīra-vāṅ-manobhir yat karma prārabhate naraḥ |

nyāyyaṁ vā viparītaṁ vā pañcaite tasya hetavaḥ || 15 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

शरीर-वाक्-मनोभिः (śarīra-vāk-manobhiḥ)=शरीर, वाणी र मनद्वारायत् (yat)=जुनसुकैकर्म (karma)=कर्मलाईप्रारभते (prārabhate)=सुरु गर्दछ वा गर्दछनरः (naraḥ)=मनुष्यलेन्याय्यम् (nyāyyam)=धर्मसङ्गत, न्यायोचित वा उचितवा (vā)=वाविपरीतम् (viparītam)=अन्यायपूर्ण, अधर्म वा अनुचितवा (vā)=वापञ्च (pañca)=पाँचएते (ete)=यी नैतस्य (tasya)=त्यस कर्मकाहेतवः (hetavaḥ)=कारणहरू हुन्

सरल नेपाली अनुवाद

मनुष्यले आफ्नो शरीर, वाणी वा मनद्वारा जुन जुनसुकै कर्म प्रारम्भ गर्दछ— चाहे त्यो न्यायसङ्गत (धर्मयुक्त) होस् वा विपरीत (अधर्मयुक्त)— यी पाँच तत्त्वहरू नै त्यसका कारण हुन्।

महाभारतको परिस्थिति

काया, वाक् र चित्तका सम्पूर्ण कर्मको सार्वभौम नियम

मानिसले तीन माध्यमबाट कर्म गर्दछ— शरीरले गर्ने शारीरिक कर्म, जिब्रोले बोल्ने वाणीको कर्म, र मनले सोच्ने मानसिक कर्म। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई बताउनुहुन्छ कि कुनै पनि कर्म— चाहे त्यो महायज्ञ जस्तो पवित्र होस् वा कुरुक्षेत्रको युद्ध जस्तो भीषण, अथवा कुनै दुष्ट कर्म नै किन नहोस्— ती सबै यही पाँच कारणहरूको परस्पर मिलनबाट मात्र सम्भव हुन्छन्।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सोच, बोली र व्यवहार: तीनै तहमा जागरूकता

१. हामी प्रायः शारीरिक गतिविधिलाई मात्र 'कर्म' ठान्छौं। २. तर गीताले स्पष्ट पारेको छ: - मनमा आउने इर्ष्या वा दया पनि कर्म हो। - मुखबाट निस्कने कटु वचन वा प्रेरणादायी शब्द पनि कर्म हो। - हातखुट्टाले गरिने कार्य पनि कर्म हो। ३. यी तीनै तहका कर्महरूमा ती पाँच कारणहरू संलग्न हुन्छन्, त्यसैले प्रत्येक तहमा आत्मनिरीक्षण आवश्यक छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो शरीरका कार्य मात्र होइन, आफ्ना शब्द र मनका विचारहरू पनि कर्म हुन् भन्ने सम्झेर तिनलाई संयमित र न्यायसङ्गत बनाउनुहोस्।