ॐअध्याय 18श्लोक 16
Chapter 18 • Verse 16

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥ १६॥

tatraivaṁ sati kartāram ātmānaṁ kevalaṁ tu yaḥ |

paśyaty akṛta-buddhitvān na sa paśyati durmatiḥ || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

तत्र (tatra)=त्यस्तो अवस्थामा•एवम् सति (evam sati)=पाँच कारणहरू विद्यमान हुँदाहुँदै•कर्तारम् (kartāram)=कर्ताको रूपमा•आत्मानम् (ātmānam)=आत्मालाई•केवलम् तु (kevalam tu)=एक्लै मात्र•यः (yaḥ)=जसले•पश्यति (paśyati)=देख्दछ वा मान्दछ•अकृत-बुद्धित्वात् (akṛta-buddhitvāt)=असंस्कृत, अविवेकी वा अपवित्र बुद्धिको कारणले•न (na)=हुँदैन•सः (saḥ)=त्यस मानिसले•पश्यति (paśyati)=यथार्थ देख्दछ•दुर्मतिः (durmatiḥ)=त्यो भ्रष्ट वा मन्दबुद्धि भएको मानिस हो

सरल नेपाली अनुवाद

यस्तो यथार्थ अवस्था हुँदाहुँदै पनि, जो मानिस आफ्नो अविवेकी (असंस्कृत) बुद्धिका कारण विशुद्ध आत्मालाई नै कर्महरूको एकमात्र कर्ता देख्दछ, त्यो दुर्बुद्धि भएको मानिसले वास्तवमा केही पनि देखेको हुँदैन (सत्य बुझेको हुँदैन)।

महाभारतको परिस्थिति

दुर्बुद्धिको भ्रम: 'मैले नै सबै गरें' भन्ने अहङ्कार

अर्जुनले सोचेका थिए: "यी सबैलाई मार्ने वा बचाउने म नै हुँ।" यसलाई श्रीकृष्णले 'अकृतबुद्धि' (परिशोधित नभएको कच्चा बुद्धि) भन्नुभएको छ। आत्मा नित्य, शुद्ध र साक्षी स्वरूप छ। कर्महरू प्रकृति, इन्द्रिय, शरीर र प्रारब्धको संयोजनबाट भइरहेका छन्। तर अज्ञानी मानिसले भन्छ— "मैले यो जितें, मैले यो नाश गरें।" श्रीकृष्ण यस्तो अज्ञानलाई कडा शब्दमा 'दुर्मतिः' (भ्रान्त बुद्धि) भन्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्तृत्वको अहङ्कार र तनावको मूल जरो

१. मनोवैज्ञानिक सत्य: - जबसम्म तपाईं आफूलाई नै सबै कुराको एकमात्र नियन्त्रक मान्नुहुन्छ, तबसम्म तपाईंको जीवन तनाव र चिन्ताले भरिपूर्ण रहन्छ। २. सफलता मिल्दा: "मैले गर्दा मात्र यो भयो!" (अहङ्कार)। ३. असफलता मिल्दा: "मैले गर्दा बर्बाद भयो!" (अपराधबोध र डिप्रेसन)। ४. जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि तपाईं विशाल ब्रह्माण्डीय व्यवस्थाको एउटा माध्यम मात्र हुनुहुन्छ, तब अहङ्कार र अपराधबोध दुवै बिलाउँछन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र सम्झन छोड्नुहोस्। कर्म आफ्नो तर्फबाट शतप्रतिशत गर्नुहोस्, तर आफूलाई एकमात्र कर्ता सम्झेर घमण्ड वा तनाव नलिनुहोस्।