Chapter 18 • Verse 20

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥ २०॥

sarva-bhūteṣu yenaikaṁ bhāvam avyayam īkṣate |

avibhaktaṁ vibhakteṣu taj jñānaṁ viddhi sāttvikam || 20 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सर्व-भूतेषु (sarva-bhūteṣu)=सम्पूर्ण प्राणीहरूमा•येन (yena)=जुन ज्ञानद्वारा मनुष्यले•एकम् (ekam)=एकै अद्वितीय•भावम् अव्ययम् (bhāvam avyayam)=अविनाशी आत्मतत्त्व वा चेतनालाई•ईक्षते (īkṣate)=देख्दछ वा अनुभव गर्दछ•अविभक्तम् (avibhaktam)=अखण्ड वा अविभाज्य रूपमा•विभक्तेषु (vibhakteṣu)=भिन्न-भिन्न देखिने शरीरहरूमा•तत् ज्ञानम् (tat jñānam)=त्यस ज्ञानलाई•विद्धि (viddhi)=तिमी बुझ•सात्त्विकम् (sāttvikam)=सात्त्विक ज्ञान

सरल नेपाली अनुवाद

जुन ज्ञानद्वारा मनुष्यले भिन्न-भिन्न देखिने सम्पूर्ण प्राणीहरूमा एकै अविनाशी, अखण्ड र अविभाज्य आत्मतत्त्वलाई व्याप्त देख्दछ, त्यस ज्ञानलाई तिमी 'सात्त्विक ज्ञान' जान।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक ज्ञान: अनेकतामा एकताको अनुभूति

सात्त्विक ज्ञान भनेको वेदान्त र आत्मज्ञानको सर्वोच्च शिखर हो। कुरुक्षेत्रमा एकातिर पाण्डव र अर्कातिर कौरव, एकातिर मित्र र अर्कातिर शत्रु देखिए तापनि ज्ञानी पुरुषले सबैको बाहिरी शरीरभित्र एउटै परमात्मा वा आत्मचेतनालाई देख्दछ। जसरी विभिन्न आकारका सुनका गहनाहरूमा सुन एउटै हुन्छ, त्यसैगरी विभिन्न रंग, जात, देश र शरीरमा एउटै अविनाशी चेतना व्याप्त छ भन्ने जान्नु नै सात्त्विक ज्ञान हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विभाजनबाट माथि उठेर एकात्मताको दृष्टि

१. आजको संसारमा संकीर्णता, जातीयता, साम्प्रदायिकता र घृणाको कारण के हो? - त्यो हो भेद-दृष्टि (राजसिक वा तामसिक सोच)। २. जब व्यक्तिमा सात्त्विक ज्ञानको उदय हुन्छ, तब उसले सबै मानिस र प्राणीमा आफूलाई नै देख्छ: - "म जस्तै अरुलाई पनि बाँच्ने अधिकार छ।" - "अरुको दुःख मेरो आफ्नै दुःख हो।" ३. सात्त्विक दृष्टिले मात्र संसारमा वास्तविक शान्ति, प्रेम र करुणा स्थापित गर्न सक्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

अरूसँग अन्तरक्रिया गर्दा उनीहरूको बाहिरी भिन्नता (जात, धर्म, विचार) भन्दा पर गएर उनीहरूभित्रको साझा मानवीय चेतनालाई सम्मान गर्नुहोस्।