अध्याय 18श्लोक 23
Chapter 18 • Verse 23

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम्।

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥ २३॥

niyataṁ saṅga-rahitam arāga-dveṣataḥ kṛtam |

aphala-prepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate || 23 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

नियतम् (niyatam)=शास्त्रविहित वा आफ्नो निर्धारित कर्तव्यसङ्ग-रहितम् (saṅga-rahitam)=आसक्ति र अहङ्कारबाट रहितअराग-द्वेषतः (arāga-dveṣataḥ)=राग (अनुलब्ध सुखको लोभ) र द्वेष (घृणा) बिनाकृतम् (kṛtam)=गरिएकोअफल-प्रेप्सुना (aphala-prepsunā)=फलको कुनै चाहना नराख्ने मनुष्यद्वाराकर्म (karma)=कर्मयत् (yat)=जुन होतत् (tat)=त्यसलाईसात्त्विकम् (sāttvikam)=सात्त्विक कर्मउच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

जुन कर्म शास्त्रविहित वा आफ्नो कर्तव्य हो, जो अहङ्कार र आसक्ति बिना गरिन्छ, जसमा कुनै राग वा द्वेष हुँदैन, र जो फलको तृष्णा नराख्ने मानिसद्वारा सम्पन्न गरिन्छ— त्यस्तो कर्मलाई 'सात्त्विक कर्म' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक कर्म: कर्तव्य, निष्कामता र निर्दोषिता

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई कुरुक्षेत्रमा गर्न प्रेरित गरिरहेको कर्म नै 'सात्त्विक कर्म' हो। अर्जुनलाई कुनै राज्यको लोभ (राग) थिएन, न त कौरवहरूप्रति व्यक्तिगत घृणा (द्वेष) नै थियो। यो युद्ध अधर्म र अन्यायको अन्त्य गरी धर्म र न्याय स्थापना गर्ने एउटा 'नियत' कर्तव्य थियो। त्यसैले जब यस्तो कर्तव्य फलको तृष्णा र अहङ्कार बिना गरिन्छ, तब त्यो कर्म सात्त्विक बन्दछ र यसले कुनै बन्धन सिर्जना गर्दैन।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उत्कृष्ट कार्यसम्पादनको सर्वोच्च मापदण्ड

१. सात्त्विक कर्मका चार विशेषता: - नियतम्: समाज, पेशा र नैतिकता अनुसार जे गर्नुपर्ने हो, त्यही गर्नु। - सङ्गरहितम्: "यो मेरो कारणले मात्रै भएको हो" भन्ने अहङ्कार नराख्नु। - अरागद्वेषतः: व्यक्तिगत पूर्वाग्रह, चाकडी वा घृणाबाट मुक्त भएर काम गर्नु। - अफलप्रेप्सुना: परिणामको लोभ भन्दा कामको गुणस्तरमा ध्यान केन्द्रित गर्नु। २. यस्तो मनोवृत्तिले कार्यलाई तनावमुक्त र कलात्मक बनाउँछ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काम गर्दा कसैप्रति व्यक्तिगत रिस वा पक्षपात नराखी केवल निष्पक्ष र उत्कृष्ट सेवाको भावले सम्पन्न गर्नुहोस्।