Chapter 18 • Verse 24

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः।

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥ २४॥

yat tu kāmepsunā karma sāhaṅkāreṇa vā punaḥ |

kriyate bahulāyāsaṁ tad rājasam udāhṛtam || 24 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत् तु (yat tu)=तर जुन कर्म•काम-ईप्सुना (kāma-īpsunā)=भोग वा फलको तीव्र कामना राख्ने व्यक्तिद्वारा•कर्म (karma)=कर्म•स-अहङ्कारेण (sa-ahaṅkāreṇa)=अहङ्कार र घमण्डले युक्त भएर•वा पुनः (vā punaḥ)=अथवा देखावटी रूपमा•क्रियते (kriyate)=गरिन्छ•बहुल-आयासम् (bahula-āyāsam)=अत्यन्त धेरै कष्ट, तनाव र शारीरिक-मानसिक परिश्रमका साथ•तत् (tat)=त्यस कर्मलाई•राजसम् (rājasam)=राजसिक कर्म•उदाहृतम् (udāhṛtam)=भनिएको छ

सरल नेपाली अनुवाद

तर जुन कर्म फल वा भोगको तीव्र इच्छा राखेर, अहङ्कारपूर्वक, र अत्यन्त धेरै मानसिक तनाव तथा शारीरिक कष्टका साथ गरिन्छ, त्यस कर्मलाई 'राजसिक कर्म' भनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक कर्म: अहङ्कार, प्रदर्शन र भारी तनाव

दुर्योधनले गरेको राजसूय वा अन्य यज्ञहरू र पाण्डवहरूलाई ध्वंस पार्न रचेका षड्यन्त्रहरू राजसिक कर्मका ज्वलन्त उदाहरण थिए। त्यसमा समाजको कुनै कल्याण थिएन; केवल आफ्नो अहंकारको तृप्ति (साहङ्कारेण), पद-प्रतिष्ठाको भोक (कामेप्सुना), र दिनरातको छटपटी तथा भारी तनाव (बहुलायासम्) थियो। यस्तो कर्मले मानिसलाई थकाउँछ, मन अशान्त बनाउँछ र अन्ततः विनाशतिर लैजान्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

हसल कल्चर (Hustle Culture), बर्नआउट र राजसिक कर्म

१. आधुनिक कर्पोरेट संसारमा राजसिक कर्म धेरै सामान्य छ: - "म सबैभन्दा धनी र सफल बनेर देखाउँछु" (अहङ्कार)। - सामाजिक प्रतिष्ठा र देखावटी जीवनशैलीका लागि दिनरातको दौडधूप (कामेप्सुना)। - अत्यधिक मानसिक दबाब, अनिद्रा र चिन्ता (बहुलायासम्)। २. जब कर्मको उद्देश्य केवल स्वार्थ र प्रतिष्ठा हुन्छ, तब काम आनन्द नभएर 'बोझ' बन्दछ जसले मानिसलाई 'बर्नआउट' (Burnout) को शिकार बनाउँछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कामलाई देखावटी प्रतिष्ठा र अहङ्कारको साधन नबनाउनुहोस्। काममा सरलता र सन्तुलन ल्याएर तनावमुक्त रहनुहोस्।