अध्याय 18श्लोक 25
Chapter 18 • Verse 25

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम्।

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥ २५॥

anubandhaṁ kṣayaṁ hiṁsām anavekṣya ca pauruṣam |

mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate || 25 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अनुबन्धम् (anubandham)=भविष्यमा आउने परिणाम वा नतिजालाईक्षयम् (kṣayam)=धन, समय, स्वास्थ्य वा शक्तिको विनाशलाईहिंसाम् (hiṁsām)=अरू प्राणी वा मानिसलाई हुने पीडा तथा हिंसालाईअनवेक्ष्य च (anavekṣya ca)=र विचारै नगरीपौरुषम् (pauruṣam)=आफ्नो वास्तविक सामर्थ्य वा क्षमतालाई नहेरीमोहात् (mohāt)=अज्ञान, भ्रम वा मूर्खताका कारणलेआरभ्यते (ārabhyate)=सुरु गरिन्छकर्म (karma)=जुन कर्मयत् तत् (yat tat)=त्यसलाईतामसम् (tāmasam)=तामसिक कर्मउच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

भविष्यको परिणाम, धन-शक्तिको विनाश, अरूलाई हुने हिंसा वा कष्ट, र आफ्नो वास्तविक सामर्थ्यको कुनै विचार नगरी अज्ञान र मोहवश जेजस्तो कर्म सुरु गरिन्छ, त्यसलाई 'तामसिक कर्म' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

तामसिक कर्म: विवेकहीन विनाश र दुर्योधनको हठ

महाभारतमा दुर्योधनले पाण्डवहरू विरुद्ध गरेका षड्यन्त्रहरू— लाक्षागृहमा जलाउने प्रयास, द्युतक्रीडामा द्रौपदीको अपमान, र अन्ततः पाण्डवहरूलाई राज्य दिन अस्वीकार गरी महाभारत युद्ध निम्त्याउनु— सबै तामसिक कर्म थिए। दुर्योधनले न भविष्यको भयानक परिणाम (अनुबन्धम्) सोचे, न कुलको विनाश (क्षयम्) को वास्ता गरे, न करोडौं मानिसको रक्तपात (हिंसाम्) को चिन्ता गरे, न त श्रीकृष्ण र पाण्डवहरूको अगाडि आफ्नो कमजोर सामर्थ्य (पौरुषम्) को यथार्थ आँकलन गरे। केवल अहङ्कार र मोहवश चालिएको यस्तो कदमले सम्पूर्ण कुरुवंशको विनाश गरायो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

लापरवाही र अदूरदर्शी कदमबाट उत्पन्न हुने विपत्ति

१. कुनै पनि नयाँ निर्णय लिँदा चारवटा कुराको पूर्व-मूल्याङ्कन अनिवार्य छ: - Consequence (अनुबन्धम्): यसको दीर्घकालीन असर के हुन्छ? - Cost/Loss (क्षयम्): यसले मेरो समय, स्वास्थ्य र स्रोत कति नष्ट गर्छ? - Harm (हिंसाम्): के यसले अरूलाई अन्याय वा चोट पुर्‍याउँछ? - Capacity (पौरुषम्): के मसँग यो धान्ने वास्तविक क्षमता छ? २. यी चारै कुरालाई बेवास्ता गरेर केवल आवेग र भ्रममा काम सुरु गर्नु तामसिकता हो, जसको अन्त्य सधैं पश्चात्तापमा हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आवेग, जिद्दी वा रिसको भरमा कुनै पनि ठूलो निर्णय नलिनुहोस्। नतिजा, सम्भावित नोक्सानी र आफ्नो क्षमतालाई शान्त मनले जाँचेर मात्र कदम चाल्नुहोस्।