अध्याय 18श्लोक 26
Chapter 18 • Verse 26

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः।

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते॥ २६॥

mukta-saṅgo 'nahaṁ-vādī dhṛty-utsāha-samanvitaḥ |

siddhy-asiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate || 26 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मुक्त-सङ्गः (mukta-saṅgaḥ)=आसक्तिबाट पूर्ण मुक्तअनहम्-वादी (anaham-vādī)=अहङ्कार नबोल्ने वा घमण्ड नगर्नेधृति-उत्साह-समन्वितः (dhṛti-utsāha-samanvitaḥ)=धैर्य (धृति) र उमङ्ग/ऊर्जा (उत्साह) ले परिपूर्णसिद्धि-असिद्ध्योः (siddhi-asiddhyoḥ)=कार्यको सफलता वा असफलतामानिर्विकारः (nirvikāraḥ)=हर्ष वा शोकबाट रहित, सदा निर्विकार रहनेकर्ता (kartā)=काम गर्ने व्यक्तिलाईसात्त्विकः (sāttvikaḥ)=सात्त्विक कर्ताउच्यते (ucyate)=भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

जो आसक्तिबाट मुक्त छ, अहंकारपूर्ण घमण्ड नगर्ने छ, धैर्य र उत्साहले परिपूर्ण छ, तथा कार्यको सफलता र असफलतामा विकाररहित (सदा समभावमा रहने) छ— त्यस्तो कर्तालाई 'सात्त्विक कर्ता' भनिन्छ।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक कर्ता: एक आदर्श कर्मयोगीको स्वरूप

श्रीकृष्णले यहाँ अर्जुनलाई बन्नुपर्ने आदर्श योद्धा र कर्मयोगीको रूपरेखा कोरिदिनुभएको छ। एउटा सात्त्विक कर्ता कस्तो हुन्छ? १. 'मुक्तसङ्गः'— कामसँग अस्वस्थ मोह हुँदैन। २. 'अनहंवादी'— "मैले यो गरें" भनी आत्मप्रशंसा गर्दैन। ३. 'धृत्युत्साहसमन्वितः'— उसँग कठिनाइ सहने धैर्य (धृति) पनि हुन्छ र काम सुरु गर्ने अद्भूत ऊर्जा र उमङ्ग (उत्साह) पनि हुन्छ। ४. 'सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः'— जित हुँदा घमण्डले नउफ्रने र हार हुँदा निराशामा नडुब्ने। अर्जुनलाई श्रीकृष्ण यही सात्त्विक कर्ता बन्न प्रेरित गर्नुहुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

धैर्य र उत्साहको सन्तुलन: एक उत्कृष्ट नेतृत्व

१. धेरै मानिसहरूमा उत्साह हुन्छ तर धैर्य हुँदैन— सुरु गर्छन् तर सानो अवरोध आउनासाथ छोडिदिन्छन्। २. कतिपयमा धैर्य हुन्छ तर उत्साह हुँदैन— सुस्त र मन्द हुन्छन्। ३. सात्त्विक कर्तामा धैर्य (Resilience) र उत्साह (Passion) दुवैको सुन्दर संगम हुन्छ। ४. उसले आफ्नो शतप्रतिशत प्रयास लगाउँछ, तर नतिजा आफ्नो पक्षमा नआए पनि विचलित नभई पुनः अगाडि बढ्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काममा उच्च ऊर्जा (उत्साह) राख्नुहोस्, तर परिणाम जे आए पनि नआत्तिने धैर्य (धृति) र समभाव विकास गर्नुहोस्।