अध्याय 18श्लोक 29
Chapter 18 • Verse 29

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु।

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥ २९॥

buddher bhedaṁ dhṛteś caiva guṇatas tri-vidhaṁ śṛṇu |

procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

बुद्धेः (buddheḥ)=बुद्धि (निर्णय गर्ने क्षमता) कोभेदम् (bhedam)=भेद वा प्रकारलाईधृतेः च एव (dhṛteś caiva)=र धैर्य (धृति वा धारण शक्ति) को पनिगुणतः (guṇataḥ)=प्रकृतिका तीन गुण अनुसारत्रि-विधम् (tri-vidham)=तीन प्रकारकोशृणु (śṛṇu)=हेर, ध्यान दिएर सुनप्रोच्यमानम् (procyamānam)=मेरा द्वारा स्पष्ट रूपमा भनिनेअशेषेण (aśeṣeṇa)=पूर्ण रूपमा बिना कुनै संक्षेपपृथक्त्वेन (pṛthaktvena)=अलग-अलग गरीधनञ्जय (dhanañjaya)=हे धनञ्जय अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

हे धनञ्जय अर्जुन! अब बुद्धि (निर्णय क्षमता) र धृति (धैर्य/संकल्प शक्ति) को पनि गुणहरूका आधारमा तीन-तीन प्रकारको भेद मबाट पूर्ण रूपमा र अलग-अलग गरी विस्तारपूर्वक सुन।

महाभारतको परिस्थिति

बुद्धि र धृतिको उद्घोष: मानव व्यक्तित्वका दुई इन्जिन

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'धनञ्जय' (चारै दिशाबाट धन र विजय जितेर ल्याउने पराक्रमी) भनेर सम्बोधन गर्नुहुन्छ। ज्ञान, कर्म र कर्ताको विश्लेषणपछि अब भगवान् मानिसको सबैभन्दा भित्री क्षमता— 'बुद्धि' (निर्णय लिने क्षमता) र 'धृति' (कठिनाइमा अडिग रहने संकल्प शक्ति)— को परीक्षण गर्न लाग्नुहुन्छ। यदि बुद्धि सही भएन भने दिशा गलत हुन्छ, र यदि धृति (इच्छाशक्ति) भएन भने यात्रा बीचमै रोकिन्छ। त्यसैले यी दुवैको सात्त्विक, राजसिक र तामसिक स्वरूप बुझ्नु आत्मविकासका लागि अपरिहार्य छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दृष्टि (Intellect) र अडान (Willpower) को शक्ति

१. जीवनमा दुईवटा कुराले सफलता र शान्ति निर्धारण गर्छ: - बुद्धि (Buddhi): के सही र के गलत छुट्याउने विवेक। - धृति (Dhriti): सही बाटोमा जस्तोसुकै आँधी आए पनि टिक्ने शक्ति। २. बुद्धि बिनाको धृति अन्धो जिद्दी बन्दछ; धृति बिनाको बुद्धि केवल गफ र योजनामा सीमित हुन्छ। ३. यी दुवैलाई सात्त्विक बनाउनु नै वास्तविक आन्तरिक विजय हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो विवेक (बुद्धि) र संकल्प शक्ति (धृति) लाई प्रकृतिका गुणहरूबाट मुक्त गरी सात्त्विक बनाउन तयार रहनुहोस्।