Chapter 18 • Verse 31

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च।

अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥ ३१॥

yayā dharmam adharmaṁ ca kāryaṁ cākāryam eva ca |

ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī || 31 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यया (yayā)=जुन बुद्धिद्वारा मनुष्यले•धर्मम् (dharmam)=धर्मलाई•अधर्मम् च (adharmam ca)=र अधर्मलाई•कार्यम् (kāryam)=कर्तव्यलाई•च अकार्यम् एव च (ca akāryam eva ca)=र अकर्तव्यलाई पनि•अयथावत् (ayathāvat)=यथार्थ वा सही रूपमा नबुझी अपूर्ण/भ्रामक रूपमा•प्रजानाति (prajānāti)=जान्दछ वा बुझ्दछ•बुद्धिः सा (buddhiḥ sā)=त्यस बुद्धिलाई•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ!•राजसी (rājasī)=राजसिक बुद्धि भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

हे पार्थ! जुन बुद्धिद्वारा मनुष्यले धर्म र अधर्मलाई, तथा के कर्तव्य हो र के अकर्तव्य हो भन्ने कुरालाई यथार्थ रूपमा छुट्याउन सक्दैन (अर्थात् आफ्ना स्वार्थ र पूर्वाग्रह अनुसार अपूर्ण वा भ्रामक रूपमा बुझ्दछ), त्यो बुद्धि 'राजसिक बुद्धि' हो।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक बुद्धि: स्वार्थ र सुविधा अनुसारको नैतिकता

महाभारतमा धृतराष्ट्रको बुद्धि राजसिक बुद्धिको स्पष्ट उदाहरण थियो। धृतराष्ट्रलाई धर्म के हो थाहा थियो, तर जब आफ्ना छोराहरूको स्वार्थ आयो, तब उनको बुद्धिले धर्म र अधर्मलाई 'अयथावत्' (आफ्नो सुविधा अनुसार तोडमोड गरेर) व्याख्या गर्न थाल्यो। राजसिक बुद्धिले सत्यलाई पूर्ण रूपमा नकारेको हुँदैन, तर स्वार्थ, लोभ र कामवासनाको कारणले सत्यलाई बङ्ग्याउँछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कन्भिनियन्ट मोरालिटी (Convenient Morality) को रोग

१. राजसिक बुद्धिले आफ्नो फाइदा हुँदा एउटा नियम र घाटा हुँदा अर्कै नियम बनाउँछ: - "म गर्दा चतुर्‍याइँ, अरुले गर्दा बेइमानी!" - "कानून अरुका लागि हो, मेरो लागि अपवाद हुनुपर्छ।" २. यस्तो दोहोरो मापदण्ड (Double Standard) ले मानिसको चरित्रलाई कमजोर बनाउँछ। ३. निष्पक्ष हुन नसक्ने, स्वार्थको चश्मा लगाएर हेर्ने बुद्धि नै राजसिक बुद्धि हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो स्वार्थ वा फाइदाका लागि नियम र नैतिकतालाई तोडमरोड नगर्नुहोस्; निष्पक्षताको कसीमा निर्णय लिनुहोस्।