Chapter 18 • Verse 32

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता।

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥ ३२॥

adharmaṁ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā |

sarvārthān viparītāṁś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī || 32 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अधर्मम् (adharmam)=अधर्म, अन्याय वा पापलाई•धर्मम् इति (dharmam iti)='यो नै धर्म हो' भनेर•या (yā)=जुन बुद्धिले•मन्यते (manyate)=मान्दछ वा स्वीकार्छ•तमसा आवृता (tamasā āvṛtā)=तमोगुण (घोर अज्ञान र अन्धकार) ले ढाकिएकी•सर्व-अर्थान् (sarva-arthān)=सम्पूर्ण कुरा र यथार्थहरूलाई•विपरीतान् च (viparītān ca)=र उल्टो वा विपरीत देख्ने•बुद्धिः सा (buddhiḥ sā)=त्यस बुद्धिलाई•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ!•तामसी (tāmasī)=तामसिक बुद्धि भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

हे पार्थ! तमोगुण (अज्ञानको अन्धकार) ले ढाकिएको हुनाले जुन बुद्धिले अधर्मलाई नै 'धर्म' मान्दछ, र सबै वस्तु तथा मूल्यहरूलाई उल्टो (विपरीत) देख्दछ, त्यो बुद्धि 'तामसिक बुद्धि' हो।

महाभारतको परिस्थिति

तामसिक बुद्धि: उल्टो विवेक र अधर्मलाई धर्म मान्ने विनाशकारी दृष्टि

महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन र कंसहरूको बुद्धि यस्तै तामसिक बुद्धि थियो। द्रौपदीको चीरहरण गर्दा दुःशासनले आफूलाई 'कर्तव्यपालक' ठानेको थियो; अन्याय र अधर्म गर्दा पनि उनीहरू त्यसलाई आफ्नो पौरुष र अधिकार मान्दथे। जब समाजमा सत्यलाई असत्य, हिंसालाई वीरता, र मर्यादाहीनतालाई आधुनिकता मान्न थालिन्छ— त्यो तामसिक बुद्धिको लक्षण हो। यस्तो बुद्धिले सम्पूर्ण जीवन र समाजलाई उल्टो दिशातर्फ लैजान्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

उल्टो सोच र नैतिक अन्धता (Moral Inversion)

१. तामसिक बुद्धि केवल अज्ञानी मात्र हुँदैन, त्यो विकृत (Inverted) हुन्छ: - दयालाई कमजोरी ठान्नु, र क्रूरतालाई सामर्थ्य सम्झनु। - इमान्दारीलाई मूर्खता ठान्नु, र ठगी तथा भ्रष्टाचारलाई 'स्मार्टनेस' मान्नु। २. जब कुनै व्यक्ति वा समाज यो स्तरमा पुग्छ, तब आत्म-विनाश निश्चित हुन्छ। ३. आफ्नो विवेकलाई सधैं सत्सङ्ग, अध्ययन र आत्मनिरीक्षणद्वारा उज्यालो बनाइराख्नु पर्छ ताकि तमोगुणको अन्धकारले ढाक्न नपाओस्।

व्यावहारिक सूत्र :

गलत कामलाई तर्क दिएर सही सावित गर्ने आत्म-धोकाबाट बच्नुहोस्। सत्यलाई सीधा हेर्ने साहस राख्नुहोस्।