Chapter 18 • Verse 33

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥ ३३॥

dhṛtyā yayā dhārayate manaḥ-prāṇendriya-kriyāḥ |

yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī || 33 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

धृत्या (dhṛtyā)=जुन धैर्य वा धारण शक्तिद्वारा•यया (yayā)=जसद्वारा मनुष्यले•धारयते (dhārayate)=नियन्त्रण वा नियमन गर्दछ•मनः-प्राण-इन्द्रिय-क्रियाः (manaḥ-prāṇa-indriya-kriyāḥ)=मन, प्राण र इन्द्रियहरूका सम्पूर्ण क्रियाकलापहरूलाई•योगेन (yogena)=योग वा एकाग्रताद्वारा•अव्यभिचारिण्या (avyabhicāriṇyā)=कदापि विचलित नहुने अटल वा अखण्ड•धृतिः सा (dhṛtiḥ sā)=त्यस धारण शक्ति वा धैर्यलाई•पार्थ (pārtha)=हे पार्थ!•सात्त्विकी (sāttvikī)=सात्त्विक धृति भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

हे पार्थ! योगको एकाग्रताद्वारा विचलित नहुने (अटल) जुन धारण शक्ति (धृति) ले मनुष्यले मन, प्राण र इन्द्रियहरूका समस्त क्रियाकलापहरूलाई वशमा राख्दछ, त्यो धैर्य वा इच्छाशक्ति 'सात्त्विक धृति' हो।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक धृति: मन र इन्द्रियहरूलाई साध्ने अटल इच्छाशक्ति

धृति भनेको कुनै पनि लक्ष्यमा अडिग रहने आन्तरिक शक्ति (Willpower & Fortitude) हो। सात्त्विक धृतिको काम बाहिरी मानिसलाई दबाउनु होइन, बरु आफ्नै मन, प्राण र इन्द्रियहरूलाई भड्किन नदिनु हो। अर्जुनले बाण हान्दा चराको आँखा बाहेक केही नदेख्ने जुन एकाग्रता प्रदर्शन गरेका थिए, र युद्धमा भयानक संकट आउँदा पनि विचलित नहुने जुन आत्मसंयम थियो— त्यो सात्त्विक धृतिको प्रतीक थियो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अटल इच्छाशक्ति (Grit & Self-Regulation)

१. आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती के हो? - ध्यान भङ्ग हुनु (Distraction) र आत्मसंयमको अभाव। २. सात्त्विक धृतिले के गर्छ: - जब मन सामाजिक सञ्जाल वा वासनामा भड्किन खोज्छ, यसले दृढतापूर्वक फिर्ता ल्याउँछ। - जब शरीर अल्छी बन्न खोज्छ, यसले प्राणशक्तिलाई जगाउँछ। ३. लक्ष्य प्राप्त नभएसम्म बिना विचलन निरन्तर लागिरहने आत्मसंयम नै सात्त्विक धृति हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मन र इन्द्रियहरूलाई आफ्नो लक्ष्यमा एकाग्र राख्न दिनहुँ ध्यान र आत्मसंयमको अभ्यास गर्नुहोस्।