अध्याय 18श्लोक 34
Chapter 18 • Verse 34

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन।

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥ ३४॥

yayā tu dharma-kāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna |

prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī || 34 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यया (yayā)=जुन धृतिद्वारातु (tu)=तरधर्म-काम-अर्थान् (dharma-kāma-arthān)=धर्म, काम (वासना/इच्छा) र अर्थ (धन/सम्पत्ति) लाईधृत्या (dhṛtyā)=दृढतापूर्वक धारण गर्दछधारयते (dhārayate)=पक्रिरहन्छअर्जुन (arjuna)=हे अर्जुन!प्रसङ्गेन (prasaṅgena)=अत्यधिक आसक्ति वा अनुरागवशफल-आकाङ्क्षी (phala-ākāṅkṣī)=फलको तीव्र अभिलाषा राखेरधृतिः सा (dhṛtiḥ sā)=त्यस धैर्य वा दृढतालाईपार्थ (pārtha)=हे पार्थ!राजसी (rājasī)=राजसिक धृति भनिन्छ

सरल नेपाली अनुवाद

तर हे अर्जुन! फलको तीव्र अभिलाषा राखेर, अत्यधिक आसक्तिवश जुन धैर्य वा दृढताद्वारा मनुष्यले धर्म, अर्थ र कामलाई केवल सांसारिक लाभका लागि दृढतापूर्वक पक्रिरहन्छ, त्यो धैर्य 'राजसिक धृति' हो।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक धृति: सांसारिक सफलताका लागि देखाउने कडा अडान

राजसिक मानिस पनि कम दृढ हुँदैन। उसले व्यापार बढाउन, पद जित्न, वा समाजमा नाम कमाउन दिनरात कडा परिश्रम र दृढता (धृति) देखाउँछ। तर त्यस दृढताको मूल उद्देश्य के हुन्छ? 'धर्मकामार्थान्' र 'फलाकाङ्क्षी'— मलाई धेरै धन मिलोस्, मेरो भोगविलास बढोस्, र मेरो इज्जत होस्। उसको इच्छाशक्ति उच्च आत्मज्ञान वा मुक्तिका लागि होइन, केवल सांसारिक स्वार्थ र प्रतिष्ठाका लागि प्रयोग हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्पोरेट महत्त्वाकांक्षा र राजसिक इच्छाशक्ति

१. आजका धेरै सफल उद्यमी वा पेशाकर्मीहरूमा गजबको इच्छाशक्ति हुन्छ— उनीहरू १८ घण्टा काम गर्छन्, हरेक बाधा छिचोल्छन्। २. तर यदि त्यो दृढता केवल धन, अहंकार र आत्मप्रशंसाका लागि मात्र हो भने: - त्यसले व्यक्तिलाई भित्रबाट कहिल्यै शान्त बनाउँदैन। - त्यो राजसिक धृति हो, जसले बाहिर सफलता दिए पनि भित्र अशान्ति र तृष्णा मात्र दिन्छ। ३. दृढतालाई स्वार्थबाट उठाएर कल्याण र सेवामा जोड्नुपर्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कडा परिश्रम र इच्छाशक्तिलाई केवल व्यक्तिगत धन र प्रतिष्ठाको सङ्ग्रहमा सीमित नगर्नुहोस्; त्यसलाई समाजोपयोगी बनाउनुहोस्।