अध्याय 18श्लोक 37
Chapter 18 • Verse 37

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्।

तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम्॥ ३७॥

yat tad agre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam |

tat sukhaṁ sāttvikaṁ proktam ātma-buddhi-prasāda-jam || 37 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत् तत् (yat tat)=जुन सुखअग्रे (agre)=प्रारम्भमा, सुरुको अभ्यास गर्दाविषम् इव (viṣam iva)=विष जस्तै कष्टकर र तीतो लाग्दछपरिणामे (pariṇāme)=तर परिणाम वा अन्त्यमाअमृत-उपमम् (amṛta-upamam)=अमृतसमान परम मधुर हुन्छतत् सुखम् (tat sukham)=त्यस सुखलाईसात्त्विकम् (sāttvikam)=सात्त्विक सुखप्रोक्तम् (proktam)=भनिएको छआत्म-बुद्धि-प्रसाद-जम् (ātma-buddhi-prasāda-jam)=आत्मविषयक बुद्धिको निर्मलता वा स्वच्छताबाट उत्पन्न हुने

सरल नेपाली अनुवाद

जुन सुख सुरुमा विष जस्तै कठिन र तीतो लाग्दछ, तर परिणाममा अमृतसमान परम आनन्ददायी हुन्छ— आत्मतत्त्वमा लीन भएको बुद्धिको निर्मलता र शुद्धताबाट उत्पन्न हुने त्यस सुखलाई 'सात्त्विक सुख' भनिएको छ।

महाभारतको परिस्थिति

सात्त्विक सुख: सुरुमा विष, अन्त्यमा अमृत

यो श्लोक मानव मनोविज्ञान र साधनाको शाश्वत नियम हो। सुरुमा बिहान सबेरै उठ्नु, व्यायाम गर्नु, ध्यानमा मन एकाग्र गर्नु, वा इन्द्रियहरूलाई संयममा राख्नु विष पिएजस्तै गाह्रो र कष्टकर लाग्छ। तर जब त्यो अनुशासन परिपक्व हुन्छ, तब त्यसले उत्तम स्वास्थ्य, अटल मानसिक शान्ति र आत्मज्ञान रूपी अमृत प्रदान गर्दछ। पाण्डवहरूले १२ वर्षको वनवास र १ वर्षको अज्ञातवासको कठोर तपस्या सहे, सुरुमा त्यो विष जस्तै थियो, तर त्यसैले उनीहरूलाई अजेय योद्धा र धर्मको संरक्षक बनायो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

डिलेड ग्र्याटिफिकेसन (Delayed Gratification) को विजय

१. संसारका सबै महान् कुराहरू सुरुमा कष्टकर नै हुन्छन्: - नयाँ सीप सिक्नु, कठिन पुस्तक पढ्नु, क्रोध नियन्त्रण गर्नु। २. जो व्यक्ति सुरुको त्यो 'विष' (असहजता र श्रम) पिउन तयार हुन्छ, उसैले जीवनमा सफलता र आत्मिक शान्तिको 'अमृत' चाख्न पाउँछ। ३. सात्त्विक सुख कुनै बाह्य वस्तुबाट होइन, आफ्नै चित्तको निर्मलता (आत्मबुद्धिप्रसाद) बाट फुट्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

राम्रा बानीहरू बसाल्दा सुरुमा हुने कठिनाइलाई 'सात्त्विक विष' सम्झेर धैर्यपूर्वक सहन गर्नुहोस्; पछि यसले अमृतमय नतिजा दिनेछ।