अध्याय 18श्लोक 48
Chapter 18 • Verse 48

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत्।

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥ ४८॥

sahajaṁ karma kaunteya sa-doṣam api na tyajet |

sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ || 48 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सहजम् (sahajam)=जन्मजात वा स्वाभाविक रूपमा प्राप्तकर्म (karma)=कर्तव्य कर्मलाईकौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!स-दोषम् अपि (sa-doṣam api)=केही दोष वा त्रुटिपूर्ण भए तापनिन त्यजेत् (na tyajet)=त्याग्नु हुँदैनसर्व-आरम्भाः हि (sarvārambhā hi)=किनकि संसारका सबै कर्म वा उद्यमहरूदोषेण (doṣeṇa)=कुनै न कुनै दोषलेधूमेन (dhūmena)=धुवाँद्वाराअग्निः इव (agniḥ iva)=आगो ढाकिएझैंआवृताः (āvṛtāḥ)=ढाकिएका हुन्छन्

सरल नेपाली अनुवाद

हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! आफ्नो स्वाभाविक कर्तव्य कर्म केही दोषयुक्त वा त्रुटिपूर्ण देखिए तापनि त्यसलाई त्याग्नु हुँदैन; किनकि जसरी धुवाँले आगो ढाकिएको हुन्छ, त्यसैगरी संसारका सम्पूर्ण कर्म र उद्यमहरू कुनै न कुनै दोषले ढाकिएका हुन्छन्।

महाभारतको परिस्थिति

आगो र धुवाँको दृष्टान्त: संसारको कुनै कर्म निर्दोष छैन

अर्जुनले सोचेका थिए: "युद्धमा हिंसा हुन्छ, रगत बग्छ, त्यसैले यो दोषयुक्त छ। म यो छोडेर जंगल जान्छु।" श्रीकृष्ण यहाँ एउटा गहिरो यथार्थवादी दृष्टान्त दिनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी जंगल गएर फलफूल खाँदा पनि त्यहाँ सूक्ष्म जीवहरूको हत्या हुन्छ। जहाँ आगो बल्छ, त्यहाँ धुवाँ निस्कनु अनिवार्य छ। संसारको कुनै पनि कर्म शतप्रतिशत निर्दोष हुन सक्दैन। यदि आगोले खाना पकाउँछ र जाडो भगाउँछ भने धुवाँ छ भन्दैमा आगो निभाउन मिल्दैन। त्यसैगरी कर्तव्य कर्ममा केही बाहिरी दोष छ भन्दैमा कर्तव्य छोड्न मिल्दैन।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पर्फेक्सनिजम (Perfectionism) को भ्रमबाट मुक्ति

१. धेरै मानिसहरू यसकारण केही काम सुरु गर्दैनन् किनकि उनीहरू 'पूर्ण निर्दोष' (Perfect) परिस्थिति खोज्छन्: - "म सबै कुरा अनुकूल भएपछि मात्र सुरु गर्छु।" - "यो काममा केही कमजोरी छ, त्यसैले गर्दिनँ।" २. प्रकृतिको नियम के हो भने हरेक राम्रो कामसँग केही न केही चुनौती वा नकारात्मक पक्ष (धुवाँ) जोडिएकै हुन्छ। ३. धुवाँ देखेर आगो नत्याग्नुहोस्; आफ्नो उद्देश्य पवित्र राखेर कर्म अगाडि बढाउनुहोस्।
व्यावहारिक सूत्र :

परिस्थिति पूर्ण रूपमा निर्दोष नभए पनि काम सुरु गर्नुहोस्। सानातिना कमजोरी वा असुविधालाई यात्राको स्वाभाविक भाग मानेर अगाडि बढ्नुहोस्।