Chapter 18 • Verse 49

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः।

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति॥ ४९॥

asakta-buddhiḥ sarvatra jitātmā vigata-spṛhaḥ |

naiṣkarmya-siddhiṁ paramāṁ sannyāsenādhigacchati || 49 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

असक्त-बुद्धिः (asakta-buddhiḥ)=सबै वस्तुमा आसक्तिरहित बुद्धि भएको•सर्वत्र (sarvatra)=सबै ठाउँ वा परिस्थितिमा•जित-आत्मा (jitātmā)=मन र इन्द्रियहरूलाई जितेको•विगत-स्पृहः (vigata-spṛhaḥ)=सम्पूर्ण तृष्णा र चाहनाहरू समाप्त भएको•नैष्कर्म्य-सिद्धिम् (naiṣkarmya-siddhim)=कर्मको बन्धनबाट पूर्ण मुक्तिको सर्वोच्च अवस्था (नैष्कर्म्य सिद्धि)•परमाम् (paramām)=सर्वोच्च•संन्यासेन (sannyāsena)=साँचो संन्यास (कर्मफल-त्याग) द्वारा•अधिगच्छति (adhigacchati)=प्राप्त गर्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

सबै परिस्थितिमा आसक्तिरहित बुद्धि भएको, मन र इन्द्रियहरूलाई पूर्णतः जितेको र सम्पूर्ण तृष्णाहरूबाट मुक्त भएको मनुष्यले साँचो संन्यास (अनासक्त त्याग) द्वारा परम 'नैष्कर्म्य सिद्धि' (कर्मबन्धनबाट मुक्ति) प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

नैष्कर्म्य सिद्धि: कर्म गर्दागर्दै पनि अकर्मको अनुभूति

श्रीकृष्णले यहाँ 'नैष्कर्म्य सिद्धि' को रहस्य खोल्नुभएको छ। नैष्कर्म्य भनेको हात बाँधेर बस्नु होइन; बाहिर सम्पूर्ण कर्तव्यहरू गरिरहँदा पनि भित्र कुनै आसक्ति नहुनु, मनमा कुनै तृष्णा नहुनु, र आत्मालाई अकर्ता साक्षीको रूपमा अनुभव गर्नु हो। यस्तो मानिस कर्मको बीचमा रहेर पनि कर्मको कुनै पनि बन्धन वा फलमा बाँधिँदैन। यही नै संन्यास र कर्मयोगको अन्तिम मिलनविन्दु हो।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

पूर्ण संलग्नता र पूर्ण अनासक्तिको संगम

१. यसलाई मनोविज्ञानमा 'Action in Detachment' भनिन्छ: - तपाईं आफ्नो भूमिका १००% खेल्नुहुन्छ, तर भित्रबाट कुनै लोभ वा अहङ्कारले बाँधिनुहुन्न। २. जसरी पानीमा पौडिने हाँसको प्वाँख पानीमा भिझ्दैन, त्यसैगरी नैष्कर्म्य साधक संसारमा काम गर्दा पनि संसारको विकारबाट अछुतो रहन्छ। ३. यो अवस्था नै साँचो मानसिक स्वतन्त्रता हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काममा पूर्ण समर्पणका साथ लाग्नुहोस्, तर मनमा कुनै व्यक्तिगत तृष्णा वा नतिजाको लोभ नराखी भित्रबाट सधैं स्वतन्त्र रहनुहोस्।