Chapter 18 • Verse 52

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः।

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥ ५२॥

vivikta-sevī laghv-āśī yata-vāk-kāya-mānasaḥ |

dhyāna-yoga-paro nityaṁ vairāgyaṁ samupāśritaḥ || 52 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

विविक्त-सेवी (vivikta-sevī)=एकान्त, शान्त र पवित्र स्थानमा बस्ने बानी भएको•लघु-आशी (laghv-āśī)=हल्का, सुपाच्य र थोरै (सात्त्विक) भोजन गर्ने•यत-वाक्-काय-मानसः (yata-vāk-kāya-mānasaḥ)=वाणी, शरीर र मनलाई पूर्ण रूपमा वशमा राखेको•ध्यान-योग-परः (dhyāna-yoga-paraḥ)=सदा ध्यान र योगमा एकाग्र रहने•नित्यम् (nityam)=सधैं वा निरन्तर•वैराग्यम् (vairāgyam)=साँचो वैराग्य (उदासीनता/अनासक्ति) को•समुपाश्रितः (samupāśritaḥ)=दृढ आश्रय लिएको

सरल नेपाली अनुवाद

शान्त र एकान्त स्थानको सेवन गर्ने, हल्का र मिताहारी भोजन गर्ने, वचन, शरीर र मनलाई पूर्ण वशमा राख्ने, सधैं ध्यानयोगमा तल्लीन रहने, तथा दृढ वैराग्यको आश्रय लिएको—

महाभारतको परिस्थिति

ब्रह्मप्राप्तिको दोस्रो सोपान: एकान्त, मिताहार र निरन्तर ध्यान

साधकको जीवनशैली कस्तो हुनुपर्छ? श्रीकृष्ण यहाँ पाँचवटा व्यावहारिक नियम दिनुहुन्छ: १. 'विविक्तसेवी': भीडभाड र कोलाहलबाट अलग भई केही समय शान्त एकान्तमा बस्नु। २. 'लघ्वाशी': शरीर र मनलाई आलस्य नहुने गरी हल्का र सुपाच्य आहार लिनु। ३. 'यतवाक्कायमानसः': बोल्दा, शरीर चलाउँदा र सोच्दा पूर्ण सजगता अपनाउनु। ४. 'ध्यानयोगपरः नित्यम्': परमात्माको निरन्तर ध्यान गर्नु। ५. 'वैराग्यं समुपाश्रितः': नश्वर संसारका प्रति मनमा कुनै आसक्ति नहुनु।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

एकान्त र मिताहारको मानसिक प्रभाव

१. अत्यधिक भीड र लगातारको सामाजिक अन्तरक्रियाले मनको ऊर्जा चुहाउँछ। २. दैनिक कम्तिमा केही समय एकान्त (Solitude) मा बिताउनु मानसिक पुनर्जीवनका लागि अपरिहार्य छ। ३. पेट भारी भए मन सुस्त हुन्छ; त्यसैले हल्का र शुद्ध भोजनले ध्यानलाई गहिरो बनाउँछ। ४. बोली, विचार र शरीरलाई नियन्त्रणमा राख्नु नै मानसिक शान्तिको आधार हो।

व्यावहारिक सूत्र :

दिनको २०-३० मिनेट शान्त एकान्तमा मौन बसेर ध्यान गर्नुहोस्, र आफ्नो खानपानलाई हलुका र सात्त्विक बनाउनुहोस्।