Chapter 18 • Verse 53

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्।

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ ५३॥

ahaṅkāraṁ balaṁ darpaṁ kāmaṁ krodhaṁ parigraham |

vimucya nirmamaḥ śānto brahma-bhūyāya kalpate || 53 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

अहङ्कारम् (ahaṅkāram)=अहङ्कार (घमण्ड वा म-भावलाई)•बलम् (balam)=सामर्थ्यको घमण्ड वा पाशविक बललाई•दर्पम् (darpam)=उद्दण्डता वा घमण्डी उन्मादलाई•कामम् (kāmam)=कामवासना वा लोभलाई•क्रोधम् (krodham)=रिस वा क्रोधलाई•परिग्रहम् (parigraham)=अनावश्यक धन र वस्तुहरूको सङ्ग्रहलाई•विमुच्य (vimucya)=पूर्ण रूपमा परित्याग गरेर•निर्ममः (nirmamaḥ)='मेरो' भन्ने ममता वा स्वामित्वको भावबाट रहित•शान्तः (śāntaḥ)=परम शान्त अवस्थामा स्थित भएको मनुष्य•ब्रह्म-भूयाय (brahma-bhūyāya)=ब्रह्मभाव प्राप्त गर्न वा ब्रह्ममा लीन हुन•कल्पते (kalpate)=योग्य बन्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

अहङ्कार, पाशविक बल, घमण्डी उन्माद (दर्प), कामवासना, क्रोध र अनावश्यक वस्तुहरूको सङ्ग्रह (परिग्रह) लाई पूर्ण रूपमा त्यागेर, 'मेरो' भन्ने ममताबाट रहित तथा परम शान्त भएको मनुष्य ब्रह्मभाव प्राप्त गर्न (परब्रह्मसँग एकाकार हुन) योग्य बन्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

ब्रह्मभूयाय कल्पते: छ आन्तरिक शत्रुहरूको विसर्जन

श्लोक ५१, ५२ र ५३ को महा-निष्कर्ष यहाँ छ। ब्रह्म साक्षात्कार गर्नका लागि बाहिरी भेषभूषा होइन, मनभित्रका यी छ विषालु विकारहरू त्याग्नुपर्छ: १. अहङ्कार: आफूलाई अरूभन्दा उच्च सम्झनु। २. बल: आफ्नो शक्तिले अरूलाई दबाउन खोज्नु। ३. दर्प: प्रशंसा र धनले मात्तिनु। ४. काम: अतृप्त भोगको भोक। ५. क्रोध: इच्छामा बाधा पर्दा जल्नु। ६. परिग्रह: आवश्यकता भन्दा धेरै जोहो गरेर राख्नु। जब यी छ विकार मेटिन्छन् र 'निर्ममः शान्तः' (कुनै कुरामा मेरो भन्ने आसक्ति नरहेको शान्त अवस्था) आउँछ, तब साधक साक्षात् ब्रह्म बन्न योग्य हुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आन्तरिक भार बिसाउनु र ब्रह्मभावमा स्थित हुनु

१. हामी किन अशान्त छौं? - किनभने हामीले अहङ्कार, रिस, वासना र सङ्ग्रहको भारी झोला बोकेर हिँडेका छौं। २. जबसम्म यो भारी बिसाइँदैन, तबसम्म मन हलुका र शान्त हुन सक्दैन। ३. 'निर्मम' हुनु भनेको जिम्मेवारी छोड्नु होइन, केवल स्वामित्वको मोह ("यो मेरो मात्र हो") छोड्नु हो। ४. जब मन शान्त हुन्छ, तब ईश्वर वा ब्रह्मको अनुभूति स्वाभाविक रूपमा हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनबाट अहङ्कार, अनावश्यक सङ्ग्रह र 'मेरो-तेरो' भन्ने सङ्कीर्ण भावना हटाई परम शान्तिको अनुभूति गर्नुहोस्।