Chapter 18 • Verse 54

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति।

समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥ ५४॥

brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati |

samaḥ sarveṣu bhūteṣu mad-bhaktiṁ labhate parām || 54 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

ब्रह्म-भूतः (brahma-bhūtaḥ)=ब्रह्मभावमा स्थित भएको वा ब्रह्मसँग एकाकार भएको•प्रसन्न-आत्मा (prasanna-ātmā)=परम प्रसन्न र आनन्दित चित्त भएको•न शोचति (na śocati)=कुनै कुरा गुम्दा शोक गर्दैन•न काङ्क्षति (na kāṅkṣati)=न त अप्राप्त वस्तुको कुनै तृष्णा गर्दछ•समः (samaḥ)=समभाव भएको वा एकसमान दृष्टि राख्ने•सर्वेषु भूतेषु (sarveṣu bhūteṣu)=सम्पूर्ण प्राणीहरूमा•मत्-भक्तिम् (mad-bhaktim)=मेरो (श्रीकृष्णको) भक्तिलाई•लभते (labhate)=प्राप्त गर्दछ•पराम् (parām)=सर्वोच्च पराभक्तिलाई

सरल नेपाली अनुवाद

ब्रह्मभावमा स्थित भएको, सदा प्रसन्न चित्त रहने त्यो मनुष्य न त कुनै कुरामा शोक गर्दछ, न त केही पाउने तृष्णा नै गर्दछ। सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समभाव राख्ने यस्तो महापुरुषले मेरो सर्वोच्च 'पराभक्ति' प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञानको सर्वोच्च फल: पराभक्तिको प्राप्ति

कतिपय दार्शनिकहरू सोच्दछन् कि ज्ञानमार्ग र भक्तिमार्ग अलग हुन्। तर श्रीकृष्ण यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि ज्ञानको अन्तिम चुचुरो नै 'पराभक्ति' (Supreme Devotion) हो। जब साधक 'ब्रह्मभूत' बन्दछ, उसका सबै दुःख र शोक मेटिन्छन्, चित्त सधैं परमानन्दमा प्रसन्न रहन्छ। अनि त्यस्तो सिद्ध पुरुषले भगवान् श्रीकृष्णको त्यो सर्वोच्च पराभक्ति प्राप्त गर्दछ, जहाँ भक्त र भगवान् बीच कुनै भेद रहँदैन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अटल आन्तरिक प्रसन्नता (Unshakable Serenity)

१. हामी किन दुःखी हुन्छौं? - विगतको क्षतिमा रुन्छौं (शोक)। - भविष्यको नपाएको कुराको पछि कुद्छौं (काङ्क्षा)। २. जब व्यक्ति आफ्नो भित्री आत्मामा स्थित हुन्छ, तब ऊ विगतको शोक र भविष्यको तृष्णा दुवैबाट मुक्त हुन्छ। ३. 'प्रसन्नात्मा' हुनु नै जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो— जहाँ बाहिरी आँधीले भित्री शान्तिलाई कहिल्यै हल्लाउन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

न बितेको कुरामा पछुताउनुहोस्, न त नआएको कुराको चिन्ता लिनुहोस्। वर्तमान क्षणमा सन्तुष्ट र प्रसन्न रहने अभ्यास गर्नुहोस्।