Chapter 18 • Verse 55

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः।

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥ ५५॥

bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ |

tato māṁ tattvato jñātvā viśate tad-anantaram || 55 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

भक्त्या (bhaktyā)=त्यस पराभक्तिद्वारा•माम् (mām)=मलाई (परमेश्वर श्रीकृष्णलाई)•अभिजानाति (abhijānāti)=यथार्थ रूपमा जान्दछ•यावान् (yāvān)=म जति विशाल र सर्वव्यापी छु•यः च अस्मि (yaḥ ca asmi)=र म वास्तवमा जो हुँ•तत्त्वतः (tattvataḥ)=तत्त्वतः वा यथार्थ स्वरूपले•ततः (tataḥ)=त्यसपछि•माम् (mām)=मलाई•तत्त्वतः (tattvataḥ)=यथार्थ रूपमा•ज्ञात्वा (jñātvā)=जानेर वा अनुभव गरेर•विशते (viśate)=प्रवेश गर्दछ वा ममा लीन हुन्छ•तत्-अनन्तरम् (tad-anantaram)=त्यसलगत्तै

सरल नेपाली अनुवाद

त्यस पराभक्तिद्वारा मनुष्यले म वास्तवमा को हुँ र कति विशाल छु भन्ने कुरा तत्त्वतः (यथार्थ रूपमा) जान्दछ; अनि मलाई यसरी यथार्थ रूपमा जानेर, त्यसलगत्तै ऊ मभित्र प्रवेश गर्दछ (ममा लीन हुन्छ)।

महाभारतको परिस्थिति

परम एकाकारिता: भक्तिको पूर्णता र ईश्वरीय प्रवेश

श्रीकृष्णले यहाँ भक्ति र ज्ञानको अन्तिम सीमा बताउनुहुन्छ। केवल बौद्धिक छलफलले ईश्वरको सम्पूर्ण रहस्य बुझ्न सकिँदैन; जब हृदयमा निष्काम पराभक्ति जाग्दछ, तब भगवान्‌को विराट् र करुणामय स्वरूपको प्रत्यक्ष दर्शन हुन्छ। अनि ईश्वरलाई यथार्थ रूपमा जानेपछि भक्त र भगवान् बीचको दूरी समाप्त हुन्छ— जसरी नदी समुद्रमा मिसिएर समुद्र नै बन्दछ, त्यसैगरी ज्ञानी भक्त श्रीकृष्णको दिव्य स्वरूपमा प्रवेश गरेर अमर बन्दछ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

अहङ्कारको विसर्जन र विराट् चेतनामा विलय

१. ज्ञानले बाटो देखाउँछ, तर भक्तिले परमात्मासँग जोड्दछ (प्रेमको पुल)। २. जब व्यक्तिले आफ्नो क्षुद्र अहङ्कारलाई विराट् चेतनामा समर्पित गर्छ, तब उसको सीमित अस्तित्व समाप्त भई ऊ अनन्तको हिस्सा बन्दछ। ३. यो नै मानव जीवनको अन्तिम गन्तव्य र परम मुक्ति हो।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो सम्पूर्ण ज्ञान र कर्मलाई ईश्वरीय प्रेम र भक्तिमा समर्पित गर्नुहोस्; अहङ्कार पगालेर विराट् चेतनासँग एकाकार हुनुहोस्।