अध्याय 18श्लोक 59
Chapter 18 • Verse 59

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे।

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥ ५९॥

yad ahaṅkāram āśritya na yotsya iti manyase |

mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṁ niyokṣyati || 59 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यत् (yat)=यदिअहङ्कारम् (ahaṅkāram)=अहङ्कारकोआश्रित्य (āśritya)=आश्रय लिएरन योत्स्ये (na yotsye)='म युद्ध गर्दिनँ'इति (iti)=यस्तोमन्यसे (manyase)=तिमी सोच्दछौ भनेमिथ्या (mithyā)=झूटो, व्यर्थ वा निरर्थकएषः (eṣaḥ)=योव्यवसायः (vyavasāyaḥ)=तिम्रो निश्चय वा संकल्पते (te)=तिम्रोप्रकृतिः (prakṛtiḥ)=तिम्रो क्षत्रिय स्वभाव (प्रकृति) लेत्वाम् (tvām)=तिमीलाईनियोक्ष्यति (niyokṣyati)=जबर्जस्ती युद्धमा लगाउनेछ

सरल नेपाली अनुवाद

यदि अहङ्कारको आश्रय लिएर तिमीले 'म युद्ध गर्दिनँ' भन्ने सोचेका छौ भने, तिम्रो यो निर्णय पूर्णतया मिथ्या (व्यर्थ) हो; किनकि तिम्रो आफ्नै क्षत्रिय स्वभाव (प्रकृति) ले तिमीलाई जबर्जस्ती युद्धमा होमिदिनेछ।

महाभारतको परिस्थिति

प्रकृतिको अदम्य शक्ति: स्वभावको अगाडि झूटा संकल्प

अर्जुनले पहिलो अध्यायमा भनेका थिए: "न योत्स्ये" (म युद्ध लड्दिनँ)। श्रीकृष्ण यहाँ अर्जुनको मनोवैज्ञानिक यथार्थ देखाउँदै भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी अहिले भावनामा बगेर म युद्ध गर्दिनँ भन्दैछौ। तर तिमी जङ्गल गयौ भने पनि त्यहाँ जब कुनै दुष्टले निर्दोषलाई सताएको देख्नेछौ, तब तिम्रो रगत उम्लिनेछ, तिम्रो हात स्वतः गाण्डीव धनुषतिर जानेछ र तिमी युद्ध गर्न बाध्य हुनेछौ। किनकि तिम्रो भित्र क्षत्रियको प्रकृति छ। त्यसैले अहिले शान्तिको ढोंग गर्नु व्यर्थ हो, तिम्रो प्रकृतिले नै तिमीलाई लड्न लगाउनेछ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो भित्री स्वभावलाई नकार्ने भ्रम

१. हामी प्रायः क्षणिक रिस, निराशा वा भावुकतामा आएर ठूला-ठूला निर्णय गर्छौं: - "म अब यो काम नै गर्दिनँ!", "म सन्यास लिन्छु!" २. तर हाम्रो गहिरो अवचेतन मनमा रहेका स्वभाव र संस्कारहरू यति बलिया हुन्छन् कि केही समयपछि तिनले फेरि हामीलाई आफ्नै मार्गमा ल्याइपुर्‍याउँछन्। ३. त्यसैले आफ्नो प्रकृतिसँग लड्नुको सट्टा त्यसलाई उच्च उद्देश्य (धर्म) मा रूपान्तरण गर्नु बुद्धिमानी हो।
व्यावहारिक सूत्र :

क्षणिक आवेगमा आएर आफ्ना कर्तव्यहरूबाट भाग्ने निर्णय नगर्नुहोस्। आफ्नो स्वभावलाई स्वीकार गरी त्यसलाई सही दिशा दिनुहोस्।