Chapter 18 • Verse 60

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा।

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥ ६०॥

svabhāva-jena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā |

kartuṁ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo 'pi tat || 60 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

स्वभाव-जेन (svabhāva-jena)=आफ्नो पूर्व स्वभाव र संस्कारबाट उत्पन्न भएको•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•निबद्धः (nibaddhaḥ)=बाँधिएको•स्वेन कर्मणा (svena karmaṇā)=आफ्नो स्वाभाविक कर्मद्वारा•कर्तुम् (kartum)=गर्नका लागि•न इच्छसि (na icchasi)=तिमी चाहँदैनौ•यत् (yat)=जुन कार्यलाई•मोहात् (mohāt)=अज्ञान वा मोहको कारणले•करिष्यसि (kariṣyasi)=तिमी गर्नेछौ•अवशः अपि (avaśo 'pi)=विवश वा लाचार भएर पनि•तत् (tat)=त्यही कार्यलाई

सरल नेपाली अनुवाद

हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! आफ्नो पूर्व स्वभावबाट उत्पन्न भएको कर्मको बन्धनमा बाँधिएका कारण, मोहवश जुन कार्य अहिले तिमी गर्न चाहँदैनौ, त्यो कार्य तिमी विवश (लाचार) भएर पनि अवश्य गर्नेछौ।

महाभारतको परिस्थिति

संस्कारको विवशता: प्रवृत्तिको अगाडि लाचारी

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उनको पूर्व संस्कारहरूको यथार्थ देखाउनुहुन्छ। मानिसका गुण, स्वभाव र पूर्वजन्मका कर्महरूले उसलाई एउटा निश्चित ढाँचामा बाँधेका हुन्छन्। अर्जुन वीर, धनुर्धर र अन्यायरहित समाजको पक्षधर थिए। अहिले उनी मोहको कारणले भन्दैछन्— "म युद्ध गर्दिनँ।" तर जब युद्ध सुरु हुनेछ, कर्ण र दुर्योधनले पाण्डव सेनामा संहार मच्चाउनेछन्, तब अर्जुन आफ्नै स्वभावको विवशताले (अवशोऽपि) गाण्डीव उठाएर बाण बर्साउन बाध्य हुनेछन्।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

संस्कार र स्वभावको प्रबल शक्ति

१. मनोवैज्ञानिक सत्य: - हामी जतिसुकै तर्क गरे पनि, सङ्कटको घडीमा हाम्रो वास्तविक स्वभाव (Core Nature) नै बाहिर आउँछ। २. यदि कोही भित्रैदेखि योद्धा वा सर्जक छ भने उसले आफूलाई रोक्न सक्दैन। ३. त्यसैले बुद्धिमान् मानिस त्यो हो जसले आफ्ना संस्कार र स्वभावलाई पहिल्यै बुझेर त्यसलाई धर्म र समाजको हितमा प्रयोग गर्दछ, विवश भएर होइन।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो भित्री प्रवृत्ति र ऊर्जालाई दमन गर्न नखोज्नुहोस्; त्यसलाई रचनात्मक र कल्याणकारी कार्यमा लगाउनुहोस्।