अध्याय 18श्लोक 63
Chapter 18 • Verse 63

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया।

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥ ६३॥

iti te jñānam ākhyātaṁ guhyād guhyataraṁ mayā |

vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru || 63 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इति (iti)=यसरीते (te)=तिमीलाईज्ञानम् (jñānam)=यो परम ज्ञानआख्यातम् (ākhyātam)=वर्णन गरियो वा बताइएको छगुह्यात् गुह्यतरम् (guhyād guhyataram)=रहस्यहरूभन्दा पनि अत्यन्त गहिरो रहस्यमया (mayā)=मद्वाराविमृश्य (vimṛśya)=गहिरो चिन्तन-मनन र विश्लेषण गरेरएतत् (etat)=यसलाईअशेषेण (aśeṣeṇa)=पूर्ण रूपमायथा इच्छसि (yathā icchasi)=जस्तो तिमी चाहन्छौ वा उपयुक्त ठान्दछौतथा कुरु (tathā kuru)=त्यस्तै गर

सरल नेपाली अनुवाद

यस प्रकार मैले रहस्यहरूभन्दा पनि अत्यन्त गहिरो र गोप्य ज्ञान तिमीलाई बताइदिएँ। अब यस सम्पूर्ण ज्ञानमाथि पूर्ण रूपमा गम्भीर चिन्तन-मनन गर, र जस्तो तिमीलाई उचित लाग्दछ, त्यस्तै गर (यथेच्छसि तथा कुरु)।

महाभारतको परिस्थिति

यथेच्छसि तथा कुरु: अध्यात्ममा पूर्ण स्वतन्त्रता र विवेकको सम्मान

यो श्लोक संसारका सम्पूर्ण धार्मिक र दार्शनिक ग्रन्थहरूमा अद्वितीय छ। श्रीकृष्ण भगवान् हुनुहुन्छ, जगद्गुरु हुनुहुन्छ। उहाँले चाहेको भए अर्जुनलाई जबर्जस्ती आफ्नो आज्ञा मान्न बाध्य पार्न सक्नुहुन्थ्यो। तर श्रीकृष्णले कुनै तानाशाही लाद्नुभएन। उहाँ भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! मैले तिमीलाई सम्पूर्ण सत्य देखाइदिएँ। अब तिमी आफैं आफ्नो विवेकले पूर्ण विचार गर (विमृश्यैतदशेषेण), र तिमीलाई जे उचित लाग्छ, त्यही गर (यथेच्छसि तथा कुरु)।" गीता अन्धविश्वास सिकाउने ग्रन्थ होइन; यो त मानिसको स्वतन्त्र विवेकलाई जागृत गराउने महा-ग्रन्थ हो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

स्वतन्त्र इच्छा (Free Will) र उत्तरदायित्व

१. वास्तविक गुरु वा असल अभिभावकले कहिल्यै आफ्ना विचार थोपर्दैनन्: - उनीहरूले ज्ञान दिन्छन्, विकल्पहरू देखाइदिन्छन्, र अन्तमा निर्णय लिने स्वतन्त्रता विद्यार्थीलाई नै दिन्छन्। २. 'यथेच्छसि तथा कुरु' ले मानिसलाई आफ्ना निर्णयहरूको पूर्ण जिम्मेवारी लिन सिकाउँछ। ३. ज्ञान बिनाको स्वतन्त्रता अराजकता हो, तर विचार-विमर्शपछिको स्वतन्त्रता नै आत्मज्ञान हो।
व्यावहारिक सूत्र :

अरूको आदेशलाई अन्धो भएर पछ्याउनुको सट्टा, ज्ञान र विवेकको कसीमा घोटेर आफ्ना निर्णयहरू आफैं लिनुहोस् र त्यसको जिम्मेवारी बहन गर्नुहोस्।