Chapter 18 • Verse 67

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

श्रीभगवानुवाच

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥ ६७॥

idaṁ te nātapaskāya nābhaktāya kadācana |

na cāśuśrūṣave vācyaṁ na ca māṁ yo 'bhyasūyati || 67 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

इदम् (idam)=यो गीताको परम गोपनीय ज्ञान•ते (te)=तिमीद्वारा•न अतपस्काय (na atapaskāya)=तपस्या वा आत्मसंयम नभएको मनुष्यलाई•न अभक्ताय (na abhaktāya)=न त भक्तिहीन मनुष्यलाई•कदाचन (kadācana)=कहिल्यै पनि•न च अशुश्रूषवे (na ca aśuśrūṣave)=न त सुन्ने वा सेवा गर्ने इच्छा नभएकोलाई•वाच्यम् (vācyam)=भन्नु वा सुनाउनु हुँदैन•न च (na ca)=र उसलाई पनि होइन•माम् (mām)=मप्रति (श्रीकृष्णप्रति)•यः अभ्यसूयति (yo 'bhyasūyati)=जो द्वेष गर्दछ वा खोट खोज्दछ

सरल नेपाली अनुवाद

यो परम गोपनीय गीता-ज्ञान तिमीले तपस्या (संयम) नभएको, भक्तिहीन, सुन्ने इच्छा नभएको, र मप्रति द्वेष वा खोट देखाउने मानिसलाई कहिल्यै पनि सुनाउनु हुँदैन।

महाभारतको परिस्थिति

ज्ञानको पात्रता: कसलाई सुनाउने र कसलाई नसुनाउने?

श्रीकृष्णले यहाँ गीता ज्ञानको मर्यादा रक्षा गर्ने नियम दिनुहुन्छ। यदि कुनै कुरा अमूल्य छ भने त्यसलाई जसलाई पायो त्यसलाई फ्याँक्नु हुँदैन। जसको जीवनमा कुनै अनुशासन छैन (अतपस्वी), जसको हृदयमा कुनै श्रद्धा छैन (अभक्त), जो सुन्नै चाहँदैन (अशुश्रूषु), र जो केवल खोट र आलोचना खोज्छ (दोषदर्शी)— त्यस्ता व्यक्तिलाई यो उपदेश दिँदा उनीहरूले यसको उपहास गर्छन् र आफ्नै अहित गर्छन्। पात्रता नभएको ठाउँमा ज्ञानको दुरुपयोग हुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

ज्ञानको कदर र पात्रता (Readiness for Wisdom)

१. अमूल्य विचार वा सल्लाह त्यतिबेला मात्र दिनुपर्छ जब अगाडिको मानिस सुन्न र ग्रहण गर्न तयार छ: - "बाँदरको हातमा नरिवल" भनेझैं अपरिपक्व मनमा परेको उच्च ज्ञानले विकृति ल्याउँछ। २. यदि कोही पहिलेदेखि नै नकारात्मक वा पूर्वाग्रही छ भने ऊसँग बहस गर्नु व्यर्थ हो। ३. ज्ञान पाउनका लागि श्रद्धा, खुला मन र आदरको भाव अनिवार्य हुन्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो ऊर्जा र गहन विचारहरू त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई मात्र बाँड्नुहोस् जो सुन्न, सिक्न र सम्मान गर्न इच्छुक छन्।