अध्याय 18श्लोक 73
Chapter 18 • Verse 73

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

अर्जुन उवाच

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।

स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥ ७३॥

naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvat-prasādān mayācyuta |

sthito 'smi gata-sandehaḥ kariṣye vacanaṁ tava || 73 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

नष्टः (naṣṭaḥ)=पूर्ण रूपमा नष्ट भयोमोहः (mohaḥ)=मेरो अज्ञान, संशय र भ्रमस्मृतिः (smṛtiḥ)=मेरो वास्तविक आत्मस्वरूप र कर्तव्यको स्मृति (ज्ञान)लब्धा (labdhā)=पुनः प्राप्त भयोत्वत्-प्रसादात् (tvat-prasādāt)=हजुरको परम कृपा र अनुग्रहद्वारामया (mayā)=मद्वाराअच्युत (acyuta)=हे अच्युत (सदा स्थिर र अविनाशी श्रीकृष्ण)!स्थितः अस्मि (sthito 'smi)=म अब दृढ भएर उभिएको छुगत-सन्देहः (gata-sandehaḥ)=सबै संशय र द्विविधाहरू समाप्त भइसकेकोकरिष्ये (kariṣye)=म अवश्य पालन गर्नेछुवचनम् तव (vacanaṁ tava)=हजुरको आज्ञा वा वचनलाई

सरल नेपाली अनुवाद

अर्जुन भन्नुहुन्छ— हे अच्युत! हजुरको परम कृपाद्वारा मेरो सम्पूर्ण मोह नष्ट भयो र मैले आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूप तथा कर्तव्यको स्मृति (ज्ञान) पुनः प्राप्त गरें। अब म सबै संशयहरूबाट मुक्त भएर दृढतापूर्वक उभिएको छु; म हजुरको आज्ञा (वचन) को पूर्ण रूपमा पालन गर्नेछु।

महाभारतको परिस्थिति

अर्जुनको विजय उद्घोष: 'करिष्ये वचनं तव'

यो श्लोक श्रीमद्भगवद्गीताको नायक अर्जुनको आत्मिक रूपान्तरणको महा-विन्दु हो। पहिलो अध्यायको काँपिरहेको, आँसु बगाइरहेको, धनुष फालेर रथको पछाडि थचक्क बसेको अर्जुन— यहाँ अठारौं अध्यायको ७३ औं श्लोकमा एउटा पूर्ण जागृत, निर्भय, र दृढ संकल्पित महायोद्धा बनेर उभिएको छ। अर्जुनले भनेका चार महा-वाक्य: १. 'नष्टो मोहः'— मेरो सबै भ्रम सकियो। २. 'स्मृतिर्लब्धा'— मैले आफ्नो अमर आत्मा र क्षत्रिय धर्मलाई सम्झें। ३. 'स्थितोऽस्मि गतसन्देहः'— अब मसँग कुनै द्विविधा छैन, म अटल छु। ४. 'करिष्ये वचनं तव'— हे कृष्ण! हजुरको आदेश नै मेरो अन्तिम धर्म हो, म युद्ध लड्नेछु! योसँगै गीताको संवाद पूर्ण रूपमा सफल हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विषादबाट विजयतर्फ: पूर्ण आत्म-जागरण (Total Awakening)

१. आत्मज्ञान भनेको कुनै नयाँ कुरा पाउनु होइन, केवल आफ्नै मूल स्वरूपलाई पुनः सम्झनु (स्मृतिर्लब्धा) हो। २. हामी जबसम्म डर र संशयमा हुन्छौं, हामी 'थचक्क बस्छौं'। ३. तर जब ज्ञानको प्रकाश हुन्छ, हामी 'स्थितोऽस्मि' (दृढतापूर्वक उभिन्छौं) र जीवनका चुनौतीहरूको सामना गर्न तयार हुन्छौं। ४. 'करिष्ये वचनं तव'— सत्य र परमात्माको आदेश अनुसार कर्म गर्नु नै जीवनको सर्वोच्च सार्थकता हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्ना सबै संशय र डरलाई पखालेर दृढतापूर्वक उभिनुहोस्; आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न 'म तयार छु' भन्ने संकल्प गर्नुहोस्।