अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीमद्भगवद्गीताको वास्तविक दार्शनिक तथा आध्यात्मिक उपदेश यही श्लोकबाट आरम्भ हुन्छ। भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई पहिलो वाक्यमै एउटा गहिरो ऐना देखाइदिनुहुन्छ: "अर्जुन! तिमीले मलाई कुलधर्म, वर्णसङ्कर, पिण्डदान र नरकका ठूला-ठूला विद्वतापूर्ण तर्कहरू सुनायौ ('प्रज्ञावादांश्च भाषसे')। तिम्रो बोली सुन्दा लाग्छ तिमीभन्दा ठूलो ज्ञानी यो संसारमा कोही छैन। तर तिम्रो मनको हालत हेर त— तिमी त एउटा अज्ञानी बालक जस्तै रोइरहेका छौ जसको कुनै अर्थ नै छैन ('अशोच्यानन्वशोचस्त्वम्')! तिम्रो मुखमा पण्डितको बोली छ, तर हृदयमा कायरको रुवाबासी छ!" अनि श्रीकृष्णले वास्तविक 'पण्डित' (ज्ञानी) को परिभाषा दिनुहुन्छ: संस्कृतमा 'पण्डा' को अर्थ हुन्छ— आत्मा र अनात्मालाई छुट्याउन सक्ने विशुद्ध विवेकबुद्धि। जससँग यो आत्मज्ञान छ, ऊ मात्र 'पण्डित' हो। र त्यस्ता ज्ञानीहरूले न त शरीर छाडेर गइसकेकाहरू (गतासून्) का लागि रुन्छन्, न शरीरमा जीवित रहेकाहरू (अगतासून्) का लागि चिन्ता गर्छन्। किनभने ज्ञानीलाई थाहा छ कि शरीर त आज नभए भोलि मर्छ, तर भित्रको आत्मा कहिल्यै मर्दैन!

हाम्रो समाजमा र हाम्रो आफ्नै जीवनमा पनि यो श्लोकले सिधै प्रहार गर्छ। हामी धेरैजसो मानिसहरू ठूला-ठूला दर्शन, धर्म, नैतिकता र आदर्शका कुरा गर्न माहिर हुन्छौं (प्रज्ञावादांश्च भाषसे)। हामी अरूलाई सजिलै उपदेश दिन्छौं। तर जब आफ्नै जीवनमा सानो असफलता, रोग वा वियोग आउँछ, हामी तुरुन्तै आत्तिएर रुन थाल्छौं र डिप्रेसनमा जान्छौं। बोली ज्ञानीको, तर जीवन अज्ञानीको! यही हो 'बौद्धिक पाखण्ड'। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: किताबी ज्ञानले शोक मेटाउन सक्दैन। वास्तविक ज्ञान त्यो हो जसले मानिसलाई जीवन र मृत्यु, लाभ र हानि दुवैमा समभाव (Equanimity) मा राख्न सकोस्। जबसम्म तपाईंले आफूलाई शरीर मात्र ठान्नुहुन्छ, तबसम्म शोकबाट मुक्ति मिल्दैन। आफूलाई अमर आत्माको रूपमा चिन्नु नै ज्ञानको सुरुआत हो।