Chapter 2 • Verse 14

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।

आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥ १४॥

mātrā-sparśās tu kaunteya śītoṣṇa-sukha-duḥkha-dāḥ |

āgamāpāyino'nityās tāṁs titikṣasva bhārata || 14 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

मात्रा-स्पर्शाः (mātrā-sparśāḥ)=इन्द्रिय र बाहिरी विषयहरूको सम्पर्क•तु (tu)=तर•कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!•शीत-उष्ण (śītoṣṇa)=जाडो र गर्मी•सुख-दुःख-दाः (sukha-duḥkha-dāḥ)=सुख र दुःख दिने खालका•आगम-अपायिनः (āgamāpāyinaḥ)=आउने र जाने स्वभाव भएका (उत्पत्ति र विनाशी)•अनित्याः (anityāḥ)=क्षणिक / अस्थायी•तान् (tān)=ती सबैलाई•तितिक्षस्व (titikṣasva)=सहन गर / समभावले सहने अभ्यास गर•भारत (bhārata)=हे भरतवंशी अर्जुन!

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान्‌ले भन्नुभयो— हे कुन्तीपुत्र! इन्द्रिय र विषयहरूको सम्पर्कबाट उत्पन्न हुने जाडो-गर्मी र सुख-दुःखका अनुभूतिहरू आउने र जाने स्वभाव भएका क्षणिक (अनित्य) छन्; त्यसैले हे भारत! ती सबैलाई तिमीले समभावले सहन गर (तितिक्षा गर)!

महाभारतको परिस्थिति

'मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय' र 'तितिक्षा' को साधना

भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ मानवीय सुख र दुःखको शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाको गहिरो विश्लेषण गर्नुभएको छ: 'मात्रा' भनेको हाम्रा पाँच ज्ञानेन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, जिब्रो र छाला) हुन्, र 'स्पर्श' भनेको बाहिरी संसारका विषयहरूसँग तिनको हुने सम्पर्क हो। जब छालाले हिउँ छुन्छ, चिसोको अनुभूति हुन्छ; जब आगो छुन्छ, गर्मीको अनुभूति हुन्छ। जब परिस्थिति अनुकूल हुन्छ, मनलाई सुख लाग्छ; जब प्रतिकूल हुन्छ, दुःख लाग्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— "अर्जुन! यी सबै अनुभूतिहरू 'आगमापायिनोऽनित्याः' हुन्— अर्थात् यिनीहरूको स्वभाव नै आउने र जाने हो। जसरी आकाशमा बादल आउँछ र केही बेरमा बिलाएर जान्छ, त्यसैगरी सुख र दुःख पनि आउँछन् र जान्छन्। कुनै पनि अवस्था सधैंभरि रहँदैन।" त्यसैले भगवान्ले अर्जुनलाई जीवनको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र दिनुभयो— 'तांस्तितिक्षस्व भारत!' 'तितिक्षा' भनेको के हो? बिना कुनै छटपटी, बिना कुनै गुनासो वा आक्रोश, सुख र दुःख दुवैलाई जीवनको स्वाभाविक नियम सम्झेर समभावले सहने आत्मिक शक्ति।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सुख-दुःखको क्षणिकता र मानसिक सहनशीलता (Resilience)

आजको आधुनिक समाजमा मानिसहरूको सबैभन्दा ठूलो समस्या के हो भने— उनीहरू दुःखलाई अस्वाभाविक सम्झिन्छन् र सानो असुविधा आउनासाथ आत्तिन्छन्। अर्कोतर्फ, सानो सुख वा सफलता आउनासाथ अहंकारले चुर हुन्छन्। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: जाडो पछि गर्मी र रात पछि दिन आउनु जत्तिकै स्वाभाविक हो जीवनमा सुख पछि दुःख र दुःख पछि सुख आउनु। जब तपाईं यो परम सत्य बुझ्नुहुन्छ कि "यो परिस्थिति पनि सधैं रहँदैन, यो पनि बित्नेछ" (आगमापायिनः), तब दुःखमा तपाईंको मन टुट्दैन र सुखमा मात्तिँदैन। तितिक्षा (Mental Resilience) नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो कवच हो। जसले सुख र दुःख दुवैलाई तटस्थ भएर हेर्न सक्छ, उसलाई संसारको कुनै पनि आँधीले हल्लाउन सक्दैन।

व्यावहारिक सूत्र :

जीवनमा आउने अनुकूल र प्रतिकूल दुवै परिस्थितिहरू क्षणिक (अनित्य) हुन् भन्ने सम्झनुहोस्। दुःख आउँदा नआत्तिनुहोस् र सुख आउँदा नमात्तिनुहोस्— दुवैलाई शान्त भावले सहने (तितिक्षा गर्ने) अभ्यास गर्नुहोस्।