अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अघिल्लो श्लोक १४ मा भगवान् श्रीकृष्णले सुख-दुःखलाई शान्त भावले सहने 'तितिक्षा' को साधना बताउनुभयो। अब यस श्लोकमा उहाँले त्यसको सर्वोच्च फलको घोषणा गर्नुहुन्छ— 'सोऽमृतत्वाय कल्पते'। श्रीकृष्णले यहाँ 'धीर' पुरुषको पहिचान दिनुभएको छ: धीर ऊ हो जसले सुख आउँदा घमण्डले हावामा उड्दैन र दुःख आउँदा निराशाको खाडलमा खस्दैन— 'समदुःखसुखम्'। जसको मनमा सुख र दुःख दुवैले कुनै विचलन ल्याउन सक्दैनन्, उसले संसारको सम्पूर्ण बन्धन, भय र मृत्युलाई जितिसकेको हुन्छ। ऊ जीवितै 'अमृतस्वरूप' बन्दछ। श्रीकृष्णले यहाँ अर्जुनलाई 'पुरुषर्षभ' (पुरुषहरूमा श्रेष्ठ सिंह समान) भन्दै सम्बोधन गर्नुभएको छ। भगवान् अर्जुनलाई स्मरण गराउँदै हुनुहुन्छ— "हे अर्जुन! तिमी कुनै सामान्य दुर्बल प्राणी होइनौ; तिमी अमरताको शिखर चुम्न सक्ने पुरुषश्रेष्ठ हौ। सानो सांसारिक मोह र डरको अगाडि नझुक!"

संसारमा अमर कसरी बन्ने? के औषधि खाएर शरीरलाई वर्षौंसम्म बचाउँदैमा मानिस अमर हुन्छ? अहँ, शरीर त आज नभए भोलि ढल्ने नै छ। वास्तविक अमरता (अमृतत्व) भनेको मनको त्यो समभाव हो जहाँ मानिस प्रशंसा र निन्दा, सफलता र असफलता, सुख र दुःखको चक्रभन्दा माथि उठेर आफ्नै आत्म-स्वरूपमा स्थिर हुन्छ। जबसम्म तपाईं सुखमा रमाउने र दुःखमा छटपटाउने कठपुतली बन्नुहुन्छ, तबसम्म तपाईं बाहिरी परिस्थितिको दास हुनुहुन्छ। तर जब तपाईं सुख र दुःख दुवैलाई पाहुना जस्तै तटस्थ भएर हेर्न सक्ने 'धीर' बन्नुहुन्छ, तब तपाईंलाई संसारको कुनै पनि शक्तिले दुःखी बनाउन सक्दैन। यही मानसिक स्वतन्त्रता नै मोक्ष र अमरताको वास्तविक अर्थ हो।