ॐअध्याय 2श्लोक 16
Chapter 2 • Verse 16

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।

उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥ १६॥

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ |

ubhayor-api dṛṣṭo'ntas tv-anayos tattva-darśibhiḥ || 16 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

न (na)=छैन•असतः (asataḥ)=असत्य (परिवर्तनशील भौतिक शरीर आदि) को•विद्यते (vidyate)=हुन्छ•भावः (bhāvaḥ)=वास्तविक स्थायी अस्तित्व / सत्ता•न (na)=न•अभावः (abhāvaḥ)=अभाव / अनस्तित्व•विद्यते (vidyate)=हुन्छ•सतः (sataḥ)=सत्य (अविनाशी आत्मतत्व) को•उभयोः अपि (ubhayor-api)=दुवैको पनि•दृष्टः (dṛṣṭaḥ)=प्रत्यक्ष अनुभव गरिएको छ•अन्तः (antaḥ)=वास्तविक रहस्य / सारतत्व•तु (tu)=निश्चय नै•अनयोः (anayoḥ)=यी दुवैको•तत्त्व-दर्शिभिः (tattva-darśibhiḥ)=परम तत्वलाई साक्षात् देख्ने ज्ञानीहरूद्वारा।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान्‌ले भन्नुभयो— असत्य (नाशवान् शरीर आदि) को कुनै वास्तविक स्थायी अस्तित्व छैन, र सत्य (अविनाशी आत्मा) को कहिल्यै अभाव हुँदैन। यी दुवैको वास्तविक सारतत्वलाई तत्वदर्शी ज्ञानी पुरुषहरूले प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गरेका छन्।

महाभारतको परिस्थिति

'सत्' र 'असत्' को तत्वज्ञान— वेदान्तको परम महावाक्य

यो श्लोक सम्पूर्ण वैदिक दर्शन र श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च दार्शनिक जग हो। भगवान् श्रीकृष्णले यहाँ दुईवटा शब्दहरूमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको रहस्य समेटिदिनुभएको छ: १. 'असत्' (Unreal / Transient): जुन वस्तुको रूप निरन्तर बदलिन्छ, जो उत्पत्ति हुन्छ र नष्ट हुन्छ, जसको कुनै स्थायी सत्ता छैन— त्यो 'असत्' हो। हाम्रो यो भौतिक शरीर, रूप, यौवन, परिस्थिति, सुख र दुःख— यी सबै 'असत्' हुन् किनभने यिनीहरू हिजो थिएनन् र भोलि रहने छैनन्। २. 'सत्' (Real / Eternal): जुन तत्व कहिल्यै बदलिँदैन, जो हिजो पनि थियो, आज पनि छ र भोलि पनि रहिरहनेछ— त्यो 'सत्' (आत्मा वा परब्रह्म) हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— "सत्यको कहिल्यै अभाव हुँदैन!" 'तत्त्वदर्शिभिः': जसले जीवनको गहिरो साधना गरेर सत्य र असत्यलाई पानी र दूध छुट्याएझैं छुट्याएका छन्, ती तत्वदर्शीहरूले यो रहस्य जानेका छन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ— "अर्जुन! तिमी जसका लागि रोइरहेका छौ, त्यो शरीर त असत् हो, त्यसको विनाश अवश्यम्भावी छ। र भीष्म-द्रोणभित्र रहेको आत्मा सत् हो, जसलाई कसैले मार्न सक्दैन। जब असत्य बाँच्नै सक्दैन र सत्य मर्नै सक्दैन भने, शोक केका लागि गर्ने?"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

सत्य र असत्यको विवेक: के अस्थायी हो र के स्थायी?

हाम्रो दैनिक जीवनको ९० प्रतिशत तनाव र मानसिक पीडाको मूल कारण के हो भने— हामी 'असत्' (अस्थायी कुराहरू) लाई 'सत्' (स्थायी) सम्झिएर जबर्जस्ती समात्न खोज्छौं। हामी सोच्छौं कि हाम्रो पद, हाम्रो धन, हाम्रा सम्बन्धहरू, हाम्रो सुन्दरता र हाम्रो परिस्थिति सधैं एउटै रहनुपर्छ। जब ती अस्थायी कुराहरू बदलिन्छन् वा छुट्छन्, हाम्रो मुटु फुट्छ। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: जीवनमा जे जे आउँछ र जान्छ— त्यो तपाईंको विचार हो, भावना हो, नाफा वा घाटा हो, प्रशंसा वा गाली हो। ती सबै बादल जस्ता 'असत्' हुन्। तर ती सबैलाई देख्ने तपाईंको भित्री साक्षी चेतना (सत्) कहिल्यै मर्दैन। जब तपाईं परिवर्तनशील बाहिरी संसारमा होइन, आफ्नो भित्री अविनाशी सत्य (आत्मा) मा विश्राम लिन सिक्नुहुन्छ, तब संसारको कुनै पनि घाटा वा वियोगले तपाईंलाई दुःखी बनाउन सक्दैन।
व्यावहारिक सूत्र :

क्षणिक र परिवर्तनशील परिस्थितिहरू (असत्) सँग अनावश्यक रूपमा नटाँसिनुहोस्। परिस्थितिहरू आउँछन् र जान्छन्, तर तपाईंको भित्री आत्मा (सत्) सधैं अटल र अविनाशी छ। सत्यमा स्थित हुनुहोस् र परम निर्भय बन्नुहोस्।