अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्लोक १६ मा उल्लेख गरिएको 'सत्' (अविनाशी तत्व) वास्तवमा के हो भन्ने कुरालाई श्रीकृष्णले यहाँ स्पष्ट पार्नुहुन्छ: 'येन सर्वमिदं ततम्': जसरी धागोभित्र मालाका मणिका उनिएका हुन्छन्, त्यसैगरी सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड, सम्पूर्ण ग्रह-नक्षत्र, प्राणी र प्रकृति जसभित्र व्याप्त छ— त्यो आत्मा हो। त्यो कुनै हाडछालाको सानो कोठामा बन्द भएको चिज होइन; त्यो त सम्पूर्ण सृष्टिको आधारभूत चेतना हो। 'विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति': 'अव्यय' भनेको जसमा कहिल्यै कुनै कमी आउँदैन, जसको कुनै भाग घट्दैन वा बढ्दैन। त्यस्तो अखण्ड चेतनालाई संसारको कुनै हतियार, कुनै आणविक शक्ति, कुनै सेना वा साक्षात् कालले पनि नष्ट गर्न सक्दैन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ— "अर्जुन! तिमीलाई डर लागिरहेको छ कि तिम्रा बाणले भीष्म र द्रोणको अन्त्य हुनेछ। तर सत्य के हो भने तिम्रो गाण्डीवले केवल माटोको शरीर मात्र ढाल्न सक्छ; भीष्म र द्रोणभित्र रहेको त्यो सर्वव्यापी आत्मालाई त ब्रह्माण्डको कुनै पनि शक्तिले छुन समेत सक्दैन!"

जबसम्म मानिसले आफूलाई केवल यो पाँच फिटको कमजोर शरीर र सीमित मस्तिष्क मात्र ठान्छ, तबसम्म ऊ सधैं असुरक्षित, भयभीत र दुःखी रहन्छ। तर जब तपाईंलाई यो सत्यको बोध हुन्छ कि तपाईंको भित्री चेतना त्यो हो जसद्वारा तपाईंको सिङ्गो संसार प्रकाशित भइरहेको छ, तब तपाईं भित्रबाट परम शक्तिशाली बन्नुहुन्छ। संसारले तपाईंको धन खोस्न सक्छ, तपाईंको जागिर वा पद खोस्न सक्छ, अरूले तपाईंको शरीरलाई चोट पुर्‍याउन सक्छन्; तर तपाईंको भित्री सत्य, तपाईंको आत्मसम्मान र तपाईंको शुद्ध अस्तित्वलाई कसैले पनि नष्ट गर्न सक्दैन (न कश्चित्कर्तुमर्हति)। आफ्नो यो अखण्ड स्वरूपलाई चिन्नुहोस् र संसारका सानातिना कठिनाइहरूको अगाडि शिर झुकाउन बन्द गर्नुहोस्।