ॐअध्याय 2श्लोक 19
Chapter 2 • Verse 19

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥ १९॥

ya enaṁ vetti hantāraṁ yaś-cainaṁ manyate hatam |

ubhau tau na vijānīto nāyaṁ hanti na hanyate || 19 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

यः (yaḥ)=जसले•एनम् (enam)=यस (आत्मा) लाई•वेत्ति (vetti)=ठान्दछ / सोच्दछ•हन्तारम् (hantāram)=मार्नेवाला (हत्यारा)•यः च (yaḥ ca)=अनि जसले•एनम् (enam)=यसलाई•मन्यते (manyate)=मान्दछ•हतम् (hatam)=मारिएको / मरेको•उभौ तौ (ubhau tau)=ती दुवै जनाले•न विजानीतः (na vijānītaḥ)=वास्तविक सत्य जान्दैनन्•न अयम् (na ayam)=न त यो आत्मा•हन्ति (hanti)=कसैलाई मार्दछ•न हन्यते (na hanyate)=न कसैद्वारा मारिन्छ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान्‌ले भन्नुभयो— जसले यस आत्मालाई कसैलाई मार्नेवाला (हत्यारा) ठान्दछ र जसले यस आत्मालाई मारिएको (मर्नेवाला) मान्दछ, ती दुवैले वास्तविक सत्यलाई जान्दैनन्; किनभने यो आत्मा न त कसैलाई मार्दछ, न कसैद्वारा मारिन नै सक्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

'नायं हन्ति न हन्यते'— कठोपनिषद्को अमर उद्घोष

यो श्लोक हुबहु कठोपनिषद् (१.२.१९) को परम महामन्त्रबाट उद्धृत गरिएको हो। अर्जुनको मनमा दुईवटा भयानक भ्रमहरूले जरा गाडेका थिए: पहिलो भ्रम— "म मार्नेवाला हुँ" (कर्तापनको अहंकार: मैले बाण हानेर भीष्म र द्रोणलाई मार्नेछु!) दोस्रो भ्रम— "भीष्म र द्रोण मारिनेवाला हुन्" (कर्मको भ्रम: मेरा बाणले उनीहरूको अस्तित्व समाप्त हुनेछ!) भगवान् श्रीकृष्णले यी दुवै भ्रमहरूलाई एकै झट्कामा तोडिदिनुहुन्छ: "अर्जुन! तिमी पनि अज्ञानी हौ जो आफूलाई 'मार्नेवाला' सम्झिन्छौ, र ती पनि अज्ञानी हुन् जो आफूलाई 'मर्नेवाला' ठान्छन्। सत्य के हो भने— आत्मा न कहिल्यै कसैलाई मार्छ, न कसैको बाणले कहिल्यै मारिन सक्छ! मृत्यु त केवल पञ्चतत्वको भौतिक पुत्ला (शरीर) को विघटन मात्र हो। तिमी न कसैको प्राण हरण गर्न सक्छौ, न कसैलाई अमर बनाउन सक्छौ। तिमी त केवल प्रकृतिको नियमभित्र एउटा निमित्त मात्र हौ।" यस उपदेशले अर्जुनको काँधबाट 'म मार्नेवाला हुँ' भन्ने भयानक अपराधबोधको भारी सधैंका लागि झारिदियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्तापनको अहंकार र अपराधबोधबाट मुक्ति

मानव जीवनको धेरैजसो मानसिक तनाव, डिप्रेसन र पश्चात्ताप हाम्रो 'कर्तापनको अहंकार' (Doership) बाट आउँछ। हामी सोच्छौं— "मैले गर्दा यस्तो भयो", "मैले सबैलाई बचाइरहेको छु", वा "मैले गर्दा उसको जीवन बिग्रियो।" हामी आफूलाई संसारको सर्वेसर्वा ठान्छौं। तर सत्य के हो भने— यो विशाल ब्रह्माण्ड हाम्रा व्यक्तिगत चाहनाहरूले चलेको होइन; यो त प्रकृतिका शाश्वत नियमहरू र ईश्वरीय व्यवस्थाद्वारा सञ्चालित छ। जब तपाईं आफूलाई 'सबै थोक गर्ने कर्ता' ठान्न छोडेर, केवल परमात्माको हातको एउटा साधन (निमित्त) बन्नुहुन्छ, तब तपाईंको मनबाट सम्पूर्ण अहंकार, डर र अनावश्यक अपराधबोध हराएर जान्छ।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कर्तापनको घमण्ड वा अपराधबोधलाई त्याग्नुहोस्। तपाईं न त सम्पूर्ण संसारको बोझ बोक्ने मालिक हुनुहुन्छ, न कसैको विनाशक। अहंकाररहित भएर केवल आफ्नो वर्तमान कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुहोस्।