Chapter 2 • Verse 21

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।

कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥ २१॥

vedāvināśinaṁ nityaṁ ya enam ajam avyayam |

kathaṁ sa puruṣaḥ pārtha kaṁ ghātayati hanti kam || 21 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वेद (veda)=जान्दछ•अविनाशिनम् (avināśinam)=अविनाशी•नित्यम् (nityam)=सधैं रहने (नित्य)•यः (yaḥ)=जो मानिस•एनम् (enam)=यस (आत्मालाई)•अजम् (ajam)=अजन्मा•अव्ययम् (avyayam)=क्षयरहित (अविनाशी)•कथम् (katham)=कसरी•सः (saḥ)=त्यो•पुरुषः (puruṣaḥ)=पुरुष / व्यक्ति•पार्थ (pārtha)=हे पृथापुत्र अर्जुन!•कम् (kam)=कसलाई•घातयति (ghātayati)=मराउँछ (मार्न लगाउँछ)•हन्ति कम् (hanti kam)=वा कसलाई मार्दछ?

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे पार्थ! जसले यस आत्मालाई अविनाशी, नित्य, अजन्मा र अव्यय (कहिल्यै नष्ट नहुने) भनेर यथार्थ रूपमा जान्दछ, त्यस आत्मज्ञानी पुरुषले कसरी कसलाई मार्न सक्छ वा कसलाई मराउन सक्छ?

महाभारतको परिस्थिति

मार्ने र मराउने भ्रमको अन्त्य

अर्जुनको मुख्य संकोच र पीडा यही थियो— "मैले युद्ध गरेँ भने मेरै बाणले पितामह भीष्म र गुरु द्रोण मारिनेछन्, अनि म उनीहरूको हत्याको पापको भागीदार बन्नेछु।" श्रीकृष्ण अर्जुनको यो 'कर्तापनको भ्रम' (Illusion of Agency) माथि सिधा प्रहार गर्नुहुन्छ। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन, तिमी आफूलाई कर्ता सम्झिरहेका छौ कि 'मैले मार्छु'। तर जसले यो जानिसक्यो कि भित्रको आत्मा अविनाशी (नष्ट नहुने), नित्य (सधैं रहने), अजन्मा र अव्यय (कहिल्यै नघट्ने) छ, त्यो ज्ञानीले कसलाई मार्न सक्छ? जब आत्मालाई मार्नै सकिँदैन भने हत्या कसको भयो?" यो हिंसाको समर्थन होइन, बरु कर्तव्य र आत्मज्ञानको सर्वोच्च विन्दु हो। एक न्यायाधीशले अपराधीलाई कानुन अनुसार सजाय सुनाउँदा न्यायाधीश हत्यारा हुँदैन, ऊ केवल न्याय र विधिको साधन हुन्छ। त्यसै गरी अर्जुन एक क्षत्रियको रूपमा अधर्मको अन्त्य गर्ने साधन मात्र हुन्; आत्मालाई मार्ने सामर्थ्य कसैसँग छैन।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

कर्तापनको अहंकारबाट मुक्ति

हाम्रो जीवनको धेरैजसो तनाव र पश्चात्ताप 'म' भन्ने अहंकारबाट आउँछ— "मैले सबै थोक बिगारेँ", "मैले उसलाई बचाइनँ भने ऊ मर्छ", "सबै भार मेरो काँधमा छ।" यो श्लोकले हामीलाई सिकाउँछ: १. हामी जीवनका परम मालिक वा कर्ता होइनौं। प्रकृतिका नियमहरू र ईश्वरको व्यवस्था अनन्त छ। २. जब तपाईं आफ्नो धर्म (कर्तव्य) निष्काम भावले पूरा गर्नुहुन्छ, तब अनावश्यक अपराधबोध (Guilt) बाट मुक्त हुनुहोस्। ३. जसले सत्यको गहिराइ बुझेको छ, ऊ न त अहंकारले मात्तिन्छ न त आत्मग्लानिमा डुब्छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुहोस् तर नतिजाको अहंकार वा अपराधबोध आफ्नो टाउकोमा नबोक्नुहोस्। तपाईं केवल धर्मको साधन हुनुहुन्छ; जीवन र मृत्युको शाश्वत नियम आत्माको अमरतामा आधारित छ।