Chapter 2 • Verse 22

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।

तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२॥

vāsāṁsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro'parāṇi |

tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāny anyāni saṁyāti navāni dehī || 22 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

वासांसि (vāsāṁsi)=वस्त्रहरू (लुगाहरू)•जीर्णानि (jīrṇāni)=पुराना वा च्यातिएका•यथा (yathā)=जसरी•विहाय (vihāya)=फुकालेर (त्यागेर)•नवानि (navāni)=नयाँ•गृह्णाति (gṛhṇāti)=धारण गर्दछ (पहिरिन्छ)•नरः (naraḥ)=मानिसले•अपराणि (aparāṇi)=अर्को•तथा (tathā)=त्यसै गरी•शरीराणि (śarīrāṇi)=शरीरहरूलाई•विहाय (vihāya)=छोडेर / त्यागेर•जीर्णानि (jīrṇāni)=पुराना वा जीर्ण भएकालाई•अन्यानि (anyāni)=अन्य•संयाति (saṁyāti)=प्राप्त गर्दछ•नवानि (navāni)=नयाँ•देही (dehī)=देही (आत्मा वा शरीरको मालिक)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— जसरी कुनै मानिसले पुराना र च्यातिएका वस्त्रहरू फुकालेर फ्याँक्छ र अन्य नयाँ वस्त्रहरू पहिरिन्छ, त्यसै गरी जीवात्मा (देही) ले पुराना र जीर्ण शरीरहरूलाई त्यागेर अन्य नयाँ शरीरहरू प्राप्त गर्दछ।

महाभारतको परिस्थिति

शरीर वस्त्र मात्र हो— मृत्यु केवल वस्त्र परिवर्तन!

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वाधिक प्रख्यात र क्रान्तिकारी रूपक (Metaphor) हो। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा उभिएका भीष्म पितामहको उमेर सय वर्ष नाघिसकेको थियो; उनको शरीर वृद्ध र जीर्ण भइसकेको थियो। द्रोणाचार्यको केश सेतै फुलिसकेको थियो। अर्जुन उनीहरूको मृत्युको कल्पनाले काँपिरहेका थिए। श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यस्तो स्पष्ट र सरल उदाहरण दिनुहुन्छ जसले मृत्युको सम्पूर्ण भयानक छविलाई एकै क्षणमा भताभुङ्ग पारिदिन्छ: "अर्जुन, साँझ परेपछि जब तिम्रो लुगा फोहोर वा च्यातिएको हुन्छ, के तिमी त्यो लुगा फुकाल्दा रुन्छौ? के तिमी छाती पिट्दै विलाप गर्छौ? गर्दैनौ! तिमी पुरानो फुकालेर फुरुङ्ग हुँदै नयाँ सफा लुगा लगाउँछौ। यो शरीर पनि आत्माको एउटा बाहिरी पहिरन मात्र हो। जब यो शरीर पुरानो हुन्छ, रोगी हुन्छ, वा यसको प्रयोजन समाप्त हुन्छ, तब आत्माले यसलाई स्वाभाविक रूपमा छोडेर नयाँ शरीर रूपी वस्त्र धारण गर्दछ। त्यसैले मृत्यु कुनै अन्त्य होइन, केवल नयाँ वस्त्रको सुरुवात हो!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

मृत्युको त्रासबाट मुक्तिको मन्त्र

मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुःख र त्रासको जड के हो? मृत्यु र परिवर्तनको भय। हामी आफ्नो शरीर, रूप, पदवी र बाहिरी आवरणसँग यति धेरै टाँसिएका (Attach) छौं कि हामी आफूलाई नै त्यो 'वस्त्र' ठान्दछौं। जब वस्त्र च्यातिन थाल्छ (बुढ्यौली, रोग वा मृत्यु नजिकिन्छ), हामी आत्तिन्छौं। तर यो श्लोकले चेतनाको केन्द्रलाई बदलिदिन्छ: - तपाईं वस्त्र होइन, वस्त्र पहिरिने व्यक्ति हुनुहुन्छ। - शरीर नष्ट हुनु भनेको तपाईं नष्ट हुनु होइन। - जीवनमा कुनै सम्बन्ध टुट्नु, कुनै पद गुम्नु वा कुनै परिस्थिति बदलिँदा पनि त्यो केवल पुरानो वस्त्र परिवर्तन भएको हो; तपाईंको भित्री सत्तातत्व अझै ताजै र अक्षुण्ण छ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो शरीर, पद र बाहिरी भूमिकाहरूलाई केवल आवश्यक 'पोशाक' सम्झनुहोस्। पुरानो फेरिनु प्रकृतिको सौन्दर्य हो। मृत्यु वा विछोडको त्रासमा रुनुको साटो आत्माको अमर यात्रामा विश्वास राख्दै वर्तमान कर्तव्यमा रमाउनुहोस्।