अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अर्जुनको दोधार के थियो भने— "यदि आत्मा यति महान् र अमर छ भने हामी यसलाई कुरुक्षेत्रको मैदानमा किन देख्न सक्दैनौं? हामी त केवल ढलेका, रगतपच्छे भएका शरीरहरू मात्र देख्छौं।" श्रीकृष्ण यसको गहन दार्शनिक रहस्य खोल्नुहुन्छ: १. 'अव्यक्तः': हाम्रा पाँच ज्ञानेन्द्रियहरू (आँखा, कान, नाक, जिब्रो, छाला) केवल भौतिक वस्तुलाई देख्न र छुन बनाइएका हुन्। आत्मा इन्द्रियभन्दा पर छ, त्यसैले आँखाले देखिँदैन। २. 'अचिन्त्यः': मन र बुद्धिले केवल रूप, आकार र सीमा भएको वस्तुको चिन्तन गर्न सक्छन्। आत्मा असीम छ, त्यसैले सांसारिक तर्क र गणितले यसलाई नाप्न सकिँदैन। ३. 'अविकार्यः': संसारमा दुध दही बन्छ, बीउ रुख बन्छ, मानिस बूढो हुन्छ— यो सबै 'विकार' हो। तर आत्मामा कुनै प्रकारको विकार वा परिवर्तन हुँदैन। जब यस्तो अव्यक्त, अचिन्त्य र अविकारी आत्म-तत्व सदैव अक्षुण्ण रहन्छ भने, अर्जुनको त्यो रुवाबासी अज्ञानताको पराकाष्ठा बाहेक केही थिएन!

हाम्रो भौतिकवादी सोचले भन्छ— "जे देखिन्छ, त्यो मात्र सत्य हो।" हामी बाहिरी देखिने घाउ, बाहिरी क्षय र बाहिरी नोक्सानीलाई नै अन्तिम वास्तविकता ठान्दछौं। तर जीवनका सबैभन्दा मूल्यवान् कुराहरू अव्यक्त र अचिन्त्य हुन्छन्: - प्रेम, निष्ठा, चेतना, शान्ति र आनन्द कुनै माइक्रोस्कोपले देख्न सकिँदैन। - हाम्रो अस्तित्वको वास्तविक आधार हाम्रो त्यो मौन, अव्यक्त चैतन्य हो। जब तपाईं बाहिरी क्षय (नोक्सानी वा असफलता) देख्नुहुन्छ, नआत्तिनुहोस्। तपाईंको मूल सत्ता अझै पनि अविकारी (विकाररहित) छ।