अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्रीकृष्ण अर्जुनलाई ब्रह्माण्डको सबैभन्दा अकाट्य र कठोर यथार्थ स्मरण गराउनुहुन्छ। कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा उपस्थित हरेक योद्धा— चाहे त्यो भीष्म हुन्, द्रोण हुन्, दुर्योधन हुन् वा स्वयं अर्जुन— सबैले कुनै न कुनै दिन आफ्नो शरीर त्याग्नै पर्नेछ। यदि आज यो युद्ध भएन भने पनि, के भीष्म वा द्रोण अमर रहनेछन्? निश्चय नै रहने छैनन्! बुढ्यौली वा रोगले उनीहरूको मृत्यु एकदिन अवश्य हुनेछ। 'ध्रुवः' शब्दको अर्थ हो— अटल, निश्चित, जसलाई बदल्न सकिँदैन। - जो जन्मियो, उसको मृत्यु १००% निश्चित छ। - जसको मृत्यु भयो, प्रकृतिको नियम अनुसार उसको पुनर्जन्म पनि निश्चित छ। जब यो प्रक्रिया 'अपरिहार्य' (टार्नै नसकिने) छ भने, जुन कुरालाई कसैले पनि रोक्न सक्दैन, त्यसमा कायरझैं गाण्डीव धनुष फ्याँकेर रुनु कस्तो अज्ञानता हो? एक योद्धाको कर्तव्य त्यो अवश्यम्भावी मृत्युलाई धर्मको रक्षामा सार्थक बनाउनु हो!

मनोविज्ञानमा एउटा ठूलो सिद्धान्त छ: "दुःख (Pain) अनिवार्य छ, तर पीडा (Suffering) हाम्रो अस्वीकार्यताको छनोट हो।" हाम्रो जीवनमा जब कुनै नरोकिने घटना घट्छ— कुनै प्रियजनको मृत्यु, नोक्सानी, वा परिस्थितिको बदलाव— हामी भन्छौं: "किन मेरै साथ यस्तो भयो? यस्तो हुनै हुँदैनथ्यो!" यही 'अस्वीकार्यता' ले हामीलाई डिप्रेसन र शोकमा धकेल्छ। श्रीकृष्ण सिकाउनुहुन्छ— Radical Acceptance (पूर्ण स्वीकार्यता)। जीवन र मृत्यु प्रकृतिका दुई पाटा हुन्। जब तपाईं यो बुझ्नुहुन्छ कि संसारका केही नियमहरू अपरिहार्य (टार्नै नसकिने) छन्, तब तपाईंको मनमा एक गहिरो शान्ति र परिपक्वता आउँछ। तपाईं जे टार्न सकिँदैन त्यसलाई स्वीकार्नुहुन्छ, र जे गर्न सकिन्छ (वर्तमान कर्तव्य) त्यसमा केन्द्रित हुनुहुन्छ।