Chapter 2 • Verse 29

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेन-माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।

आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९॥

āścarya-vat paśyati kaścid enam āścarya-vad vadati tathaiva cānyaḥ |

āścarya-vac cainam anyaḥ śṛṇoti śrutvāpy enaṁ veda na caiva kaścit || 29 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

आश्चर्यवत् (āścarya-vat)=परम आश्चर्यझैं•पश्यति (paśyati)=हेर्दछ / अनुभव गर्दछ•कश्चित् (kaścit)=कुनै एक विरलै महापुरुषले•एनम् (enam)=यस (आत्मालाई)•आश्चर्यवत् (āścarya-vat)=आश्चर्यको रूपमा•वदति (vadati)=वर्णन गर्दछ•तथा एव (tathā eva)=त्यसै गरी•च (ca)=र•अन्यः (anyaḥ)=अर्को कसैले•आश्चर्यवत् (āścarya-vat)=आश्चर्यपूर्वक•च (ca)=र•एनम् (enam)=यसलाई•अन्यः (anyaḥ)=अर्को जिज्ञासुले•शृणोति (śṛṇoti)=सुन्दछ•श्रुत्वा अपि (śrutvā api)=सुनेर पनि•एनम् (enam)=यसलाई•वेद न (veda na)=बुझ्दैन•च एव कश्चित् (ca eva kaścit)=कोही पनि (साधारण मानिसले)।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— कुनै विरलै व्यक्तिले यस आत्मालाई परम आश्चर्यका रूपमा साक्षात्कार गर्दछ, कुनै अर्कोले यसलाई ठूलो आश्चर्यका रूपमा वर्णन गर्दछ, कसैले यसलाई अनौठो आश्चर्यका रूपमा सुन्दछ; र कतिपयले त पटक-पटक सुनेर पनि यसलाई रत्तीभर बुझ्न सक्दैनन्!

महाभारतको परिस्थिति

आत्मा— ब्रह्माण्डको परम आश्चर्य

यो श्लोक कठोपनिषद् (१.२.७) को प्रतिध्वनि हो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "अर्जुन, तिमी मात्र होइनौ जो अलमलिएका छौ। यो आत्मज्ञान संसारकै सबैभन्दा गहन र रहस्यमय विषय हो! - करोडौं मानिसहरूमा कोही एक विरलै ज्ञानी (seer) ले यस आत्माको प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्छ, र उसलाई यो संसारकै सबैभन्दा ठूलो 'आश्चर्य' लाग्छ। - कुनै विरलै सद्गुरुले आफ्ना दिव्य शब्दहरूद्वारा यस रहस्यको विस्मयकारी वर्णन गर्छन्। - कुनै भाग्यमानी साधकले यसलाई रोमाञ्चित हुँदै आश्चर्यका साथ सुन्दछ। - तर अधिकांश मानिसहरूले त किताब पढेर, प्रवचन सुनेर, मन्दिर धाएर पनि भित्रको वास्तविक आत्मालाई कहिल्यै बुझ्न सक्दैनन्; उनीहरू सधैं शरीर र इन्द्रियकै दास बनिरहन्छन्।" त्यसैले अर्जुनले अहिले नै पूर्ण रूपमा नबुझ्नु स्वाभाविक भए तापनि श्रीकृष्ण उनलाई धीर भएर सुन्न र यस अलौकिक सत्यमा प्रवेश गर्न प्रेरित गर्नुहुन्छ।

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

चेतनाको विस्मय (The Wonder of Being)

हामी बाहिरी संसारका चमत्कारहरू देखेर आश्चर्यचकित हुन्छौं— चन्द्रमामा यान पुग्यो, एआई बन्यो, नयाँ प्रविधि आयो। तर हामी कहिल्यै यो सोच्दैनौं: "यी सबै कुरा थाहा पाउने, हेर्ने र महसुस गर्ने 'म' को हुँ?" तपाईं भित्र बस्ने त्यो चैतन्य (The Observer): - जसले सपना देख्छ तर सपनामा हराउँदैन। - जसले सुख र दुःख दुवैलाई हेरिरहन्छ तर आफैं कहिल्यै दुःखी हुँदैन। - जसले बाल्यकालदेखि वृद्धावस्थासम्म शरीर बदलिएको देख्छ तर आफैं कहिल्यै बदलिँदैन। यो भन्दा ठूलो आश्चर्य संसारमा के हुन सक्छ? आधुनिक मानिस जानकारी (Information) ले भरिएको छ, तर आत्मबोध (Self-Realization) बाट पूर्णतया अनभिज्ञ छ।

व्यावहारिक सूत्र :

कहिलेकाहीँ बाहिरी कोलाहल बन्द गरेर आँखा चिम्लनुहोस् र महसुस गर्नुहोस्— 'म जीवित छु, म साक्षी छु।' यो अस्तित्व नै सबैभन्दा ठूलो आश्चर्य हो। यस भित्री विस्मयलाई अनुभव गर्नुहोस्।