अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्लोक ११ देखि ३० सम्म भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'आत्माको अमरता' को सर्वोच्च ज्ञान दिनुभयो। तर अर्जुन कुनै सन्न्यासी थिएनन् जो वनमा गएर ध्यान गरुन्; अर्जुन एक क्षत्रिय राजकुमार थिए, जसको काँधमा अन्याय र अत्याचारबाट निर्दोष जनताको रक्षा गर्ने राष्ट्रिय जिम्मेवारी थियो। श्रीकृष्ण अब दार्शनिक तहबाट व्यावहारिक जीवनको कर्तव्यमा ओर्लनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमीले केवल आत्मज्ञानको कुरा गरेर भाग्न पाउँदैनौ। तिमी क्षत्रिय हौ, र क्षत्रियको 'स्वधर्म' (प्राकृतिक कर्तव्य) भनेको अन्याय र अधर्मको विरुद्ध हतियार उठाएर धर्मको रक्षा गर्नु हो। जब दुर्योधनजस्ता दुराचारीहरूले द्रौपदीको चीरहरण गरे, निर्दोष पाण्डवहरूलाई लाक्षागृहमा जलाउने षड्यन्त्र गरे, र सम्पूर्ण राज्यमा अधर्मको शासन चलाए, त्यस्तो बेला हतियार बिसाएर भाग्नु क्षत्रियको धर्म होइन, कायरता हो! धर्मयुक्त युद्धभन्दा ठूलो सौभाग्य र कल्याण क्षत्रियका निम्ति संसारमा अर्को केही हुन सक्दैन!"

हाम्रो जीवनमा हामी धेरैजसो दोधारमा पर्छौं— "म के गरूँ? के म यो काम छोडेर सबै कुरा त्यागिदिऊँ?" गीतामा 'स्वधर्म' को अर्थ केवल जातिगत पेशा होइन; यसको अर्थ हो— तपाईंको प्रकृति, तपाईंको भूमिका र तपाईंको परिस्थिति अनुसार तपाईंमाथि आएको वास्तविक कर्तव्य: - एक विद्यार्थीको स्वधर्म— लगनशीलतापूर्वक अध्ययन गर्नु। - एक चिकित्सकको स्वधर्म— बिरामीको प्राण रक्षा गर्नु। - एक नेता वा न्यायमूर्तिको स्वधर्म— पक्षपात नगरी न्यायको पक्षमा उभिनु। जब कठिन परिस्थिति आउँछ, तब आध्यात्मिक ज्ञानको बहाना बनाएर आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिनु 'कायरता' हो, त्याग होइन।