अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

अर्जुन कुनै साधारण सिपाही थिएनन्; उनी त्रैलोक्य-विजेता, महादेव शिवबाट पाशुपतास्त्र प्राप्त गरेका, इन्द्रलोकमा निवातकवच दानवहरूलाई परास्त गरेका विश्वप्रसिद्ध गाण्डीवधारी धनुर्धर थिए। सम्पूर्ण आर्यवर्तले अर्जुनलाई अजेय वीरताको प्रतीक मान्थ्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सामाजिक मनोविज्ञानको कटु यथार्थ देखाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी सोच्दछौ कि तिमीले युद्ध छोडेपछि मानिसहरूले तिम्रो दया र अहिंसाको प्रशंसा गर्नेछन्? कदापि होइन! संसार अत्यन्त निष्ठुर छ। मानिसहरूले भन्नेछन्— 'त्यत्रो गाण्डीवधारी अर्जुन भीष्म र कर्णको डरले युद्धमैदान छोडेर भागे!' तिम्रो यो कलंक सयौं वर्षसम्म इतिहासको पानामा कुँदिनेछ। जुन मानिसले आफ्नो जीवनभर सम्मान र प्रतिष्ठा कमाएको छ, उसको प्रतिष्ठामा दाग लाग्नु भनेको उसलाई जीवितै मार्नु बराबर हो। त्यसैले शारीरिक मृत्यु त एक पटक हुन्छ, तर अपकीर्तिले पल-पल मार्दछ!"

जीवनमा प्रतिष्ठा र आत्म-सम्मान भनेको केवल बाहिरी अहंकार होइन; यो तपाईंको जीवनमूल्य (Values) र अखण्डताको प्रमाण हो। जब हामी परिस्थितिको डरले आफ्नो आदर्श, जिम्मेवारी र सत्यको बाटोबाट पछि हट्छौं: - संसारले त हाम्रो मूल्यांकन गर्छ नै, तर त्योभन्दा बढी हामी आफ्नै नजरमा खस्छौं। - आफ्नै नजरमा खस्नु नै वास्तविक 'अपकीर्ति' हो। - एक सम्मानित व्यक्ति आफ्ना मूल्य र कर्तव्यका लागि मर्न तयार हुन्छ, तर स्वाभिमान र मर्यादा बेचेर बाँच्न सक्दैन।