अध्याय 2श्लोक 37
Chapter 2 • Verse 37

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।

तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥ ३७॥

hato vā prāpsyasi svargaṁ jitvā vā bhokṣyase mahīm |

tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛta-niścayaḥ || 37 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

हतः वा (hataḥ vā)=यदि (शत्रुद्वारा) मारियौ भनेप्राप्स्यसि (prāpsyasi)=प्राप्त गर्नेछौस्वर्गम् (svargam)=स्वर्गलोक (वीरगति)जित्वा वा (jitvā vā)=अथवा यदि जित्यौ भनेभोक्ष्यसे (bhokṣyase)=भोग गर्नेछौमहीम् (mahīm)=पृथ्वीको अखण्ड साम्राज्यतस्मात् (tasmāt)=त्यसकारणउत्तिष्ठ (uttiṣṭha)=उठ! (खडा होऊ!)कौन्तेय (kaunteya)=हे कुन्तीपुत्र अर्जुन!युद्धाय (yuddhāya)=युद्धका निम्तिकृतनिश्चयः (kṛta-niścayaḥ)=दृढ निश्चय गरेर।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यदि युद्धमा मारियौ भने वीरगति प्राप्त गरी स्वर्गको सुख भोग्नेछौ, र यदि जित्यौ भने यस पृथ्वीको अखण्ड राज्य भोग्नेछौ। त्यसैले हे कुन्तीपुत्र अर्जुन! युद्धका निम्ति दृढ संकल्प गरेर खडा होऊ!

महाभारतको परिस्थिति

उठ अर्जुन! 'तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः'

यो सम्पूर्ण श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च प्रेरणादायी गर्जना (Clarion Call) हो। श्रीकृष्ण अर्जुनका सम्पूर्ण शंका, भय र संकोचहरूलाई एकै झट्कामा ध्वस्त पार्दै 'Win-Win' स्थिति देखाइदिनुहुन्छ: "अर्जुन, तिमी किन डराइरहेका छौ? तिम्रो हारको त कुनै गुन्जायसै छैन! १. यदि धर्मको रक्षा गर्दागर्दै तिम्रो यो शरीर रणभूमिमा ढल्यो भने पनि, तिमीलाई 'वीरगति' प्राप्त हुनेछ र स्वर्गका ढोकाहरूले तिम्रो स्वागत गर्नेछन्। तिमी अमर सहिद बन्नेछौ! २. यदि तिमीले अधर्मको संहार गरेर विजय प्राप्त गर्‍यौ भने, तिमी र तिम्रा भाइहरूले धर्म र न्यायमा आधारित पृथ्वीको अखण्ड साम्राज्य चलाउनेछौ, जसले सम्पूर्ण प्रजालाई सुखी बनाउनेछ। दुवै अवस्थामा तिम्रो केवल लाभ र कल्याण मात्र छ! केवल एउटै कुरामा तिम्रो विनाश छ— त्यो हो युद्ध छोडेर भाग्नुमा। त्यसैले हे कुन्तीपुत्र! आफ्नो कायरताको शोक त्याग, हातमा गाण्डीव धनुष उठाऊ र युद्धका निम्ति दृढ संकल्पका साथ खडा होऊ!"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

दुवै हातमा लड्डु— एक सच्चा कर्मयोगीको दृष्टिकोण

हामी जीवनमा कुनै नयाँ कार्य, उद्यम वा संघर्ष सुरु गर्न किन डराउँछौं? किनभने हामी केवल 'हार' को परिणाम सोचेर त्रसित हुन्छौं— "यदि म असफल भएँ भने मेरो के हुन्छ?" श्रीकृष्ण हामीलाई जीवनको सर्वोच्च सूत्र दिनुहुन्छ: - जब तपाईं कुनै काम धर्म, इमानदारी र पूर्ण निष्ठाका साथ गर्नुहुन्छ, त्यहाँ कहिल्यै 'असफलता' हुँदैन! - यदि तपाईं सफल हुनुभयो भने, तपाईंले संसार जित्नुहुन्छ (जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्)। - यदि तपाईं असफल हुनुभयो भने पनि, त्यो संघर्षले तपाईंलाई यति धेरै अनुभव, परिपक्वता, साहस र आत्मबल दिन्छ कि तपाईं भित्री रूपमा धेरै महान् बन्नुहुन्छ (हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्)। अर्थात्, निष्ठापूर्वक लड्ने मानिसको कहिल्यै हार हुँदैन। हार त केवल मैदान छोडेर भाग्नेहरूको मात्र हुन्छ!
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो जीवनको लक्ष्यका लागि दृढ संकल्प गर्नुहोस्। 'म असफल हुन्छु कि' भन्ने डर मनबाट जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्नुहोस्। उठ्नुहोस्, अगाडि बढ्नुहोस्— 'तस्मादुत्तिष्ठ... कृतनिश्चयः!'