Chapter 2 • Verse 38

अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

साङ्ख्य योग (गीताको पूर्ण सार)

श्रीभगवानुवाच

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥ ३८॥

sukha-duḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau |

tato yuddhāya yujyasva naivaṁ pāpam avāpsyasi || 38 ||

पदच्छेद र शब्दार्थ

सुखदुःखे (sukha-duḥkhe)=सुख र दुःखलाई•समे कृत्वा (same kṛtvā)=समान (समभाव) ठानेर•लाभालाभौ (lābhālābhau)=लाभ र हानिलाई•जयाजयौ (jayājayau)=विजय र पराजयलाई•ततः (tataḥ)=त्यसपछि (त्यस्तो समत्व बुद्धिले)•युद्धाय (yuddhāya)=युद्धका निम्ति•युज्यस्व (yujyasva)=तयार होऊ / समर्पित होऊ•न (na)=न•एवम् (evam)=यस प्रकारले गर्दा•पापम् (pāpam)=पापलाई•अवाप्स्यसि (avāpsyasi)=प्राप्त गर्नेछौ।

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— सुख र दुःख, लाभ र हानि, विजय र पराजय— यी द्वन्द्वहरूलाई समान (समभाव) ठानेर तिमी आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न युद्धमा समर्पित होऊ; यस समत्व बुद्धिले कर्म गर्दा तिमीलाई कहिल्यै पनि पाप लाग्ने छैन।

महाभारतको परिस्थिति

समत्व बुद्धिको उदय— निष्काम कर्मको प्रवेशद्वार

यो श्लोक साङ्ख्ययोग (ज्ञान) र कर्मयोग (कार्य) को पवित्र संगम हो। अर्जुनको मूल प्रश्न के थियो? "युद्धमा मेरा आफन्तहरू मर्नेछन्, र मलाई पाप लाग्नेछ।" श्रीकृष्णले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि 'पाप' कुनै बाहिरी हतियार वा कार्यबाट लाग्दैन; पाप त मानिसको भित्री आसक्ति, लोभ र स्वार्थबाट लाग्दछ! यदि अर्जुनले "मलाई राज्यको सुख चाहियो, मलाई शत्रुको धन लुट्नु छ, मलाई विजयको अहंकार चाहिएको छ" भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थ राखेर युद्ध लडेका भए त्यो पाप हुन्थ्यो। तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! तिमी सुख र दुःख, लाभ र हानि, विजय र पराजय तीनै जोडी द्वन्द्वहरूलाई समभाव (Equanimity) ले हेर। न त विजयको लोभ राख, न पराजयको भय। न सुखको आशा गर, न दुःखको त्रास। केवल अधर्मको अन्त्य र धर्मको स्थापना गर्नु तिम्रो पवित्र कर्तव्य हो भन्ने बुझेर आफ्नो सम्पूर्ण मन मलाई अर्पण गरी युद्धमा होमियौ भने— कुनै पनि प्रकारको पापले तिमीलाई छुनै सक्दैन!"

आफ्नो जीवनमा प्रयोग

समत्व बुद्धि— मानसिक शान्तिको सर्वोच्च विज्ञान

हाम्रो मन सधैं ६ वटा कुराको बीचमा पेन्डुलमझैं हल्लिरहन्छ: १. सुख र दुःख २. लाभ र हानि ३. जय (विजय) र अजय (पराजय) जब लाभ वा प्रशंसा हुन्छ, हामी मात्तिन्छौं; जब हानि वा आलोचना हुन्छ, हामी आत्तिन्छौं। यही उतारचढाव नै हाम्रो मानसिक तनाव, डिप्रेसन र अशान्तिको मुख्य कारण हो। गीताको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र हो— 'समे कृत्वा' (Equanimity in all conditions)। - नतिजा अनुकूल आओस् वा प्रतिकूल, आफ्नो सन्तुलन नगुमाउनुहोस्। - आफ्नो कर्मलाई १००% निष्ठाका साथ गर्नुहोस्, तर नतिजाको लोभ वा भयबाट आफूलाई पूर्णतया मुक्त राख्नुहोस्। जब तपाईं यस समत्व भावले काम गर्नुहुन्छ, तब जीवनको कुनै पनि काम तपाईंको बन्धन बन्दैन, बरु मुक्ति र आनन्दको साधन बन्दछ।

व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो काममा सफलता र असफलताको डरबाट माथि उठ्नुहोस्। सुख-दुःख, जित-हार जे आए पनि मनलाई शान्त र समभावमा राख्दै आफ्नो कर्तव्यलाई उत्कृष्ट ढङ्गले पूरा गर्नुहोस्।